Annotatsiya
Mazkur maqolada suv tarkibidagi neft mahsulotlarini samarali ajratib olish maqsadida organobentonit adsorbentining dinamik adsorbsiya jarayonlari tadqiq etilgan. Tajribalar uzluksiz ishlovchi kolonna sharoitida olib borilib, adsorbsiya samaradorligiga ta’sir etuvchi asosiy omillar–adsorbent qatlamining balandligi, filtratsiya jarayonidagi hajmiy sarf hamda ifloslantiruvchi moddaning boshlang‘ich konsentratsiyasi kompleks ravishda baholangan. Olingan natijalar asosida breakthrough (to‘yinish) egri chiziqlari qurilib, adsorbsiya jarayonining kinetik va massa almashinish qonuniyatlari tahlil qilingan. Tadqiqot davomida adsorbsiya kolonnasining ishlash samaradorligini prognozlash va tavsiflash uchun Thomas, Yoon–Nelson, Adams–Bohart hamda BDST (Bed Depth Service Time) matematik modellari qo‘llanilgan. Modellar yordamida organobentonitning dinamik adsorbsiya sig‘imi, kolonnaning xizmat muddati hamda optimal ekspluatatsion ko‘rsatkichlari aniqlangan. Natijalar adsorbent qatlam balandligining ortishi bilan massa almashinish zonasining kengayishi va kolonnaning ishlash davomiyligi uzayishini, hajmiy sarfning oshishi esa adsorbsiya samaradorligining ma’lum darajada pasayishiga olib kelishini ko‘rsatdi. Hisob-kitoblar va eksperimental ma’lumotlar asosida organobentonitning maksimal dinamik adsorbsiya sig‘imi 57 mg/g ni tashkil etishi aniqlangan. Shu bilan birga, bo‘sh qatlamda kontakt vaqti (EBCT) uchun optimal qiymat 20 daqiqa, filtrlash tezligi esa 5 m/soat deb belgilangan. Tadqiqot natijalari organobentonit asosidagi adsorbentlardan neft mahsulotlari bilan ifloslangan oqova suvlarni tozalash texnologiyalarida samarali foydalanish mumkinligini ko‘rsatadi hamda sanoat miqyosidagi adsorbsion qurilmalarni loyihalash uchun ilmiy-amaliy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Adabiyotlar ro‘yxati
[1] Metcalf & Eddy. Wastewater Engineering: Treatment and Resource Recovery. 5th Edition. McGraw-Hill.
[2] U.S. EPA – Petroleum Refining Effluent Guidelines
[3] Crittenden J.C. et al. Water Treatment: Principles and Design. 3rd Edition.
[4] El-Naas M.H., Alhaija M.A., Al-Zuhair S. Evaluation of an activated carbon packed bed for the adsorption of phenols from petroleum refinery wastewater. Chemical Engineering Journal.
[5] Bansal R.C., Goyal M. Activated Carbon Adsorption. CRC Press.
[6] Belat B., Veli S., Isgoren M. (2022). Modeling of linear alkyl benzene sulphonic acid removal from aqueous solution with fixed bed adsorption column: Thomas and Yoon–Nelson methods. DOI: 10.1002/jctb.7048.
[7] Chu K.H., Hashim M.A. (2024). Comparing different versions of the Yoon–Nelson model... DOI: 10.1007/s11356-024-32450-7.
[8] El-Naas M.H. et al. Evaluation of an activated carbon packed bed for the adsorption of phenols from petroleum refinery wastewater.
[9] Гайимназаров, И. Х. (2024). НАТУРНЫЕ ИССЛЕДОВАНИЯ ПО ОПРЕДЕЛЕНИЮ РАСХОДА НАНОСОВ В УСЛОВИЯХ НЕСТАЦИОНАРНОГО ТЕЧЕНИЯ. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 4(4), 317-324.
[10] Li Y. et al. Fixed Bed Adsorption Study on Phosphate Removal Using Nanosized FeOOH-Modified Anion Resin. DOI: 10.1155/2013/736275.
[11] Novel combinatorial extensions to breakthrough curve modeling of an adsorption column. DOI: 10.1016/j.jiec.2020.03.015.
[12] Crittenden J.C., Trussell R.R., et al. Water Treatment: Principles and Design. Wiley, 2012.
[13] Thomas H.C. (1944). Heterogeneous Ion Exchange in a Flowing System. Journal of the American Chemical Society, 66, 1664–1666.
[14] Yoon Y.H., Nelson J.H. (1984). Application of Gas Adsorption Kinetics. American Industrial Hygiene Association Journal, 45, 509–516.
[15] G‘ayimnazarov Israil Xoliqovich, Mamarasulov Sobir Raxmonqulogli, and Toshmurodov Jomurod Jahongirogli. “O‘ZAN TUBI BARQARORLIGINI BAHOLASH USULLARI” Sanoatda raqamli texnologiyalar/Цифровые технологии в промышленности 4.1 (2026): 237-241.
[16] G‘ayimnazarov I.X., Raxmatov M.I., Shermatov B.B. O‘ZBEKISTONNING QURUQ-ISSIQ IQLIM SHAROITIDA BINOLARNING ENERGIYA SAMARADORLIGINI OSHIRISH ISTIQBOLLARI //Innovatsion texnologiyalar. – 2026. – Т. 61. – №. 1. – С. 139-145.
[17] Hutchins R.A. (1973). New Simplified Design of Activated Carbon Systems. American Water Works Association.
[18] Bansal R.C., Goyal M. Activated Carbon Adsorption. CRC Press, 2005.
[19] Ruthven D.M. Principles of Adsorption and Adsorption Processes. Wiley, 1984.

Ushbu asar Creative Commons Attribution 4.0 Xalqaro Litsenziyasi asosida litsenziyalangan.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Latipov Sh.A., Togʻayev H.A., Shukrullayev D.D. (Muallif)