Annotatsiya
Oʻzbekistonda paxtani qayta ishlash chiqindilari (sheluxa, gʻoʻzapoya) termo- va tuzga chidamli burgʻilash reagentlarining asosi boʻlgan lignin olish uchun koʻp tonnajli qayta tiklanuvchi xomashyo hisoblanadi. Ligninni ajratib olish usulini tanlash uning tozaligi, molekulyar massasi, funktsional guruhlar miqdori va natijada keyingi modifikatsiyalash samaradorligiga ta’sir qiladi. Paxta sheluxasi (chigit poʻstlogʻi)dan lignin ajratib olishning uchta usuli: ishqoriy ekstraksiya, kislotali gidroliz va organozolvent usullari oʻzaro solishtirildi. Ishqoriy ekstraksiya (1% NaOH, 80 °C, 2 soat), kislotali gidroliz (3% , 120 °C, 1 soat), organozolvent usuli (etanol-suv 1:1, 180 °C, 2 soat). Olingan ligninlar unumdorlik, kullik darajasi, elementar tarkibi, gidroksil guruhlari miqdori (atsetillash usuli), molekulyar massasi (GPX), tuzilishi (FTIR, YaMR) va termobarqarorligi (TGA) boʻyicha tavsiflandi. Ishqoriy usul maksimal unumdorlikni (18,5±0,5%) beradi, ammo kullik darajasi yuqori (3,2%). Kislotali gidroliz- past unumdorlik (8,2%) va oltingugurt bilan ifloslanishni koʻrsatdi. Organozolvent usuli - oraliq unumdorlik (12,4%), past kullik (0,8%), yuqori molekulyar massa ( =4,1 kDa) va eng koʻp fenol OH guruhlari (4,1 mmol/g) miqdori bilan ajralib turdi. Termobarqarorlik boʻyicha barcha namunalar bir-biriga yaqin ( =200-210 °C). Burgʻilash reagentlarini ishlab chiqarish uchun kullik darajasi yuqoriligiga qaramay, yuqori unumdorligi va soddaligi tufayli ishqoriy usul maqbul hisoblanadi. Organozolvent usuli esa ligninning yuqori tozaligi talab etiladigan fundamental tadqiqotlar uchun afzaldir.
Adabiyotlar ro‘yxati
[1] Laurichesse S., Avérous L. Chemical modification of lignins: Towards biobased polymers // Progress in Polymer Science. 2014. Vol. 39, No. 7. P. 1266-1290. DOI: 10.1016/j.progpolymsci.2013.11.004.
[2] Нурмонов А.А., Ашуров М.Х. Перспективы использования отходов хлопкопереработки в качестве источника технического лигнина // Узбекский химический журнал. 2023. № 2. С. 44-49.
[3] Björkman A. Studies on finely divided wood. Part I. Extraction of lignin with neutral solvents // Svensk Papperstidn. 1956. Vol. 59, No. 13. P. 477-485.
[4] Нурмонов А.А., Ашуров М.Х., Асранова У.Х., Балтаева У.Р., Азимов С.Х. Многофункциональные полимерные реагенты на основе модифицированного лигнина хлопковой шелухи для термо- и солестойких буровых растворов // (в печати). 2025.
[5] ГОСТ 27813-88. Продукция хлопкоочистительной промышленности. Правила приемки и методы отбора проб. М.: Издательство стандартов, 1988. 8 с.
[6] ГОСТ 17177-94. Материалы строительные теплоизоляционные. Методы испытаний. М.: Издательство стандартов, 1995. 15 с. (Раздел «Сушка до постоянной массы»).
[7] ГОСТ 21445-84. Материалы растительные. Подготовка проб для анализа. М.: Издательство стандартов, 1984. 10 с.
[8] TAPPI T222 om-98. Acid-Insoluble Lignin in Wood and Pulp. TAPPI Press, 1998. 6 p.
[9] Björkman A. Studies on finely divided wood. Part I. Extraction of lignin with neutral solvents // Svensk Papperstidn. 1956. Vol. 59, No. 13. P. 477-485.
[10] ГОСТ 31866-2012. Фильтры и фильтрование. Общие технические условия. М.: Стандартинформ, 2013. 12 с.
[11] ГОСТ 29129-91. Центрифуги лабораторные. Общие технические требования и методы испытаний. М.: Издательство стандартов, 1991. 14 с.
[12] Li J., Henriksson G., Gellerstedt G. Lignin depolymerization/repolymerization and its critical role for delignification of aspen wood by steam explosion // Bioresource Technology. 2015. Vol. 98, No. 16. P. 3061-3068. DOI: 10.1016/j.biortech.2007.06.029.
[13] ГОСТ 9990-74. Автоклавы для гидротермальной обработки материалов. Технические условия. М.: Издательство стандартов, 1975. 8 с.
[14] Sarkanen K.V. Lignin // Methods in Lignin Chemistry / Ed. by S.Y. Lin, C.W. Dence. Berlin: Springer, 1980. P. 12-34.
[15] ГОСТ 11022-95. Топливо твёрдое минеральное. Методы определения зольности. М.: Издательство стандартов, 1995. 12 с.
[16] Гайимназаров, И. Х. (2024). НАТУРНЫЕ ИССЛЕДОВАНИЯ ПО ОПРЕДЕЛЕНИЮ РАСХОДА НАНОСОВ В УСЛОВИЯХ НЕСТАЦИОНАРНОГО ТЕЧЕНИЯ. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 4(4), 317-324.
[17] Elementar. Vario EL III - Operating Instructions. Hanau: Elementar Analysensysteme GmbH, 2018. 45 p.
[18] Mansouri N.E., Salvadó J. Structural characterization of technical lignins for the production of adhesives: Application to lignosulfonate, kraft, soda-anthraquinone, organosolv and ethanol process lignins // Industrial Crops and Products. 2006. Vol. 24, No. 1. P. 8-16. DOI: 10.1016/j.indcrop.2005.10.002.
[19] Agilent Technologies. Agilent 1260 Infinity GPC/SEC System - User Guide. Santa Clara: Agilent Technologies, 2015. 82 p.
[20] Thermo Fisher Scientific. Nicolet iS5 FTIR Spectrometer - User Guide. Madison: Thermo Fisher Scientific, 2015. 68 p.
[21] Bruker Corporation. Avance III 400 MHz NMR Spectrometer - Operation Manual. Billerica: Bruker, 2014. 56 p.
[22] NETZSCH. STA 449 F3 Jupiter - Operating Manual. Selb: NETZSCH Gerätebau GmbH, 2014. 52 p.

Ushbu asar Creative Commons Attribution 4.0 Xalqaro Litsenziyasi asosida litsenziyalangan.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Nurmonov A.A., Ashurov M.X., Asranova U.X., Baltayeva U.R., Azimov S.X. (Muallif)