IMPROVING THE HYDRAULIC CALCULATION METHOD FOR WATER DISCHARGE STRUCTURES

Makhmud Rakhmatov; Furkat Bobomurodov; Alisher Khazratov; Iroda Payanova

doi:10.70769/2181-4732.ITJ.2026-m.10

2026, Maqolalar

2026

SUV TASHLASH INSHOOTINI GIDRAVLIK HISOBLASH USULINI TAKOMILLASHTIRISH

Maqolalar

Nashr etilgan 2026-06-05

Raxmatov M.I.⁺⁻
Bobomurodov F.F.⁺⁻
Hazratov A.R.⁺⁻
Payanova I.Sh.⁺⁻

Raxmatov M.I.

Karshi State Technical University

Bobomurodov F.F.

Karshi State Technical University

Hazratov A.R.

Karshi State Technical University

Payanova I.Sh.

Karshi State Technical University

PDF (inglizcha)

Kalit so‘zlar

to‘g‘on suv tashlagich suv o‘tkazgich pog‘onasimon suv tashlagich solishtirma oqim.

Iqtibos keltirish tartibi

Raxmatov, M. I., Bobomurodov, F. F., Hazratov, A. R., & Payanova, I. S. (2026). SUV TASHLASH INSHOOTINI GIDRAVLIK HISOBLASH USULINI TAKOMILLASHTIRISH. Innovatsion Texnologiyalar, 83-90. https://doi.org/10.70769/2181-4732.ITJ.2026-m.10

Annotatsiya

Buzilishi insonlar hayotiga xavf tug‘dirishi yoki katta miqdordagi moddiy zarar keltirishi mumkin bo‘lgan to‘g‘onlar ehtimoliy maksimal suv toshqiniga bardosh beradigan qilib loyihalanishi zarur. O‘zbekiston sharoitida ham iqlim o‘zgarishi, yog‘in miqdorining notekis taqsimlanishi hamda tog‘ hududlarida muzliklar erishi natijasida ekstremal suv oqimlari ehtimoli ortib bormoqda. Bu esa mavjud suv tashlagichlarning ayrim hollarda loyihaviy me’yorlarga to‘liq javob bermasligiga olib kelmoqda. Shu sababli respublikamizdagi mavjud gidrotexnik inshootlar, xususan to‘g‘on suv tashlagichlarini rekonstruksiya qilish va ularning gidravlik samaradorligini oshirish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi.

O‘zbekistonning Amudaryo va Sirdaryo havzalarida joylashgan ko‘plab suv omborlarida oqiziqlar (sedimentlar) miqdorining yuqoriligi ham muhim omillardan biridir. Shu bois suv tashlagichlarni modernizatsiya qilishda oqiziqlar ta’sirini hisobga olish talab etiladi. Maxsus oqimga ega gidrotexnik inshootlar qo‘llash orqali suv tashlagichlarning o‘tkazish qobiliyatini oshirish mumkin. Jumladan, labirintsimon suv tashlagichlar birlik kenglikka to‘g‘ri keladigan suv sarfini oshirish imkonini beradi, biroq katta miqdordagi oqiziqlar mavjud sharoitda ularning ortida cho‘kindi to‘planishi ehtimoli yuqori bo‘ladi.

Shu nuqtai nazardan, “pog‘onasimon suv tashlagich” shaklidagi suv tashlagichlar istiqbolli yechim sifatida qaraladi. Ushbu turdagi suv tashlagichlar qiyalama labirintsimon konstruktsiyaga ega bo‘lib, an’anaviy to‘g‘ri chiziqli suv tashlagichlarga nisbatan yuqori gidravlik samaradorlikni ta’minlaydi. Bir xil bosim va kenglik sharoitida ular orqali o‘tuvchi suv sarfi sezilarli darajada ortadi. Bu esa suv omborlarini nisbatan yuqori sathlarda ishlatish, suv zaxirasini ko‘paytirish hamda suv resurslaridan samarali foydalanish imkonini beradi. Ayniqsa, tog‘li va relefi murakkab hududlarda, suv tashlagich kengligini oshirish imkoniyati cheklangan hollarda “pog‘onasimon suv tashlagich” juda qulay hisoblanadi.

Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, pog‘onasimon suv tashlagich konstruksiyasi suv tashlagich qirrasi ustidagi bosimni kamaytirish orqali uning gidravlik samaradorligini oshiradi va suv bosishi xavfini pasaytiradi. Suv sarfi ortishi bilan bosim kamayish darajasi biroz qisqarsada, barcha holatlarda u an’anaviy to‘rtburchakli suv tashlagichlarga nisbatan sezilarli darajada yuqori bo‘lib qoladi.

PDF (inglizcha)

Adabiyotlar ro‘yxati

[1] Sobir, E., Furkat, B., Alisher, I., & Nurbek, M. (2022). EVALUATION OF THE INFLUENCE OF THE PHYSICAL PROPERTIES OF BOUND SOILS ON THE WASHING PROCESS. Universum: технические науки, (9-5 (102)), 18-22.

[2] Эшев, С. С., Авлакулов, М., & Бобомуродов, Ф. Ф. (2022). Боғланган грунтларнинг физик хусусиятларини ўзан ювилиш жараёнига таъсирини баҳолаш. Инновацион технологиялар, 3(3 (47)), 48-54.

[3] Хазратов, А. Н., Раҳимов, А. Р., & Бобомуродов, Ф. Ф. (2022). Моделирования смешанных течений земляных каналов. In Актуальные проблемы науки и образования в условиях современных вызовов (pp. 160-167).

[4] Эшев, С. С., Каримов, Э. К., Бобомуродов, Ф. Ф., & Маматов, Н. З. (2022). БОҒЛАНГАН ГРУНТЛАРДАГИ БИРИКИШ КУЧИНИНГ ЎЗАН ЮВИЛИШИГА ТАЪСИРИНИ БАҲОЛАШ. Инновацион технологиялар, 3(3 (47)), 76-82.

[5] Eshev, S. S., Avlakulov, M., & Bobomurodov, F. F. (2022). Assessment of the effect of the physical properties of bonded grunts on the process of self-washing. Innovation of technology, 3, 47.

[6] Eshev, S. S., Bobomurodov, F. F., Isakov, A. N., & Mamatov, N. Z. (2022). Evaluating the effect of cohesive strength on self-leaching in bonded soils. International Journal of Advanced Research in Science, Engineering and Technology, 9(8), 19636-19641.

[7] Khazratov, A. N., Bazarov, O. S., Jumayev, A. R., Bobomurodov, F. F., & Mamatov, N. Z. (2023). Influence of cohesion strength in cohesive soils onchannel bed erosion. In E3S Web of Conferences (Vol. 410, p. 05018). EDP Sciences.

[8] Sobir, E., Israil, G., Ashraf, R., Furqat, B., & Dilovar, A. (2023). Calculation of parameters of subsurface ridges in a steady flow of groundwater channels. In E3S Web of Conferences (Vol. 410, p. 05022). EDP Sciences.

[9] Eshev, S., Mamatov, N., Bobomurodov, F., Usmonov, R., & Makhmudov, U. (2023). SHO ‘RLANGAN BOG ‘LANGAN GRUNT NAMLIGINING YUVILISHGA QARSHILIK QILISH TA’SIRINI BAHOLASH. Innovatsion texnologiyalar, 51(03), 70-76.

[10] Farxod о‘g‘li, B. F. BOG ‘LANGAN GRUNTLI KANAL KESIMI BO ‘YICHA TEZLIKLARNING TAQSIMLANISHI.

[11] Рахимов, А. Р., Назаров, О. О., Исаков, А. Н., & Бобомуродов, Ф. Ф. (2021). ДИНАМИЧЕСКИ УСТОЙЧИВЫЕ СЕЧЕНИЯ КРУПНЫХ КАНАЛОВ С УЧЕТОМ ВЕТРОВОГО ВОЛНЕНИЯ. Инновацион технологиялар, (Спецвыпуск 1), 82-89.

[12] Bobomurodov, F. F., & Erkinov, S. (2023). EVALUATION OF THE PHYSICAL PROPERTIES OF GROUND AND BOUND IN O'ZAN WASH. Intent Research Scientific Journal, 2(6), 10-17.

[13] Бобомуродов, Ф. Ф., & Бозоров, М. (2024). № 7-НАСОС СТАНЦИЯСИ ҚУРИЛИШ ТАРИХИ ҲАМДА ЖОЙЛАШГАН ЖОЙИНИНГ ТАҲЛИЛИ. ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 45(1), 162-170.

[14] Ugli, B. F. F., Ugli, Z. M. B., Ugli, K. A. R., & Ugli, K. J. Z. (2025). ASSESSMENT OF ENERGY LOSSES IN NARROWING CHANNELS UNDER CONDITIONS OF UNSTEADY FLOW. Universum: технические науки, 10(10 (139)), 5-10.

[15] Rahmatillo o‘g‘li, H. A., Farxod o‘g‘li, B. F., & Saydulla o‘g‘li, S. F. (2025). BОG ‘LАNGАN GRUNTLI KАNАLLАRNING ОQIMLАRINI VА GRUNTLАRINI FIZIK MОDЕLLАSHTIRISH.

[16] Farxod o‘g‘li, B. F., & Rahmatillo o‘g‘li, K. A. (2025). ANALYSIS OF THE BONDING STRENGTH OF COHESIVE SOILS IN STREAM SCOUR.

[17] Karshiev, R., Eshev, S., Makhmudov, K., Makhmudov, U., Eshev, A., & Hazratov, A. (2025, June). Water balance of the Republic of Uzbekistan under conditions of water scarcity: Problems and solutions. In AIP Conference Proceedings (Vol. 3286, No. 1, p. 040038). AIP Publishing LLC.

[18] Gaimnazarov, I., Rakhmatov, M., Otakulov, U., Jumayev, A., & Khazratov, A. (2023). Kanallarning nostatsionar oqim sharoitlarida oqiziqlar sarfini aniqlash boʻyicha dala tadqiqotlari. Innovatsion texnologiyalar, 2024- yil, 3 (52)-son.

[19] G‘ayimnazarov, I., Eshev, S., Bazarov, O., Latipov, S., Rakhimov, A., & Guliyeva, S. (2025, July). Investigation of the initiation of sediment movement in mixed flows. InAIP Conference Proceedings (Vol. 3256, No. 1, p. 020041). AIP Publishing LLC.

[20] G‘ayimnazarov, I. X. (2024). OQIZIQLAR HARAKATINING BOSHLANISHINI TAHLIL QILISH. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 4(10), 142-147.

[21] Гайимназаров, И. Х. (2024). НАТУРНЫЕ ИССЛЕДОВАНИЯ ПО ОПРЕДЕЛЕНИЮ РАСХОДА НАНОСОВ В УСЛОВИЯХ НЕСТАЦИОНАРНОГО ТЕЧЕНИЯ. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 4(4), 317-324.

[22] G‘ayimnazarov Israil Xoliqovich, Mamarasulov Sobir Raxmonqulogli, and Toshmurodov Jomurod Jahongirogli. “O‘ZAN TUBI BARQARORLIGINI BAHOLASH USULLARI” Sanoatda raqamli texnologiyalar/Цифровые технологии в промышленности 4.1 (2026): 237-241.

[23] G‘ayimnazarov I.X., Raxmatov M.I., Shermatov B.B. O‘ZBEKISTONNING QURUQ-ISSIQ IQLIM SHAROITIDA BINOLARNING ENERGIYA SAMARADORLIGINI OSHIRISH ISTIQBOLLARI //Innovatsion texnologiyalar. – 2026. – Т. 61. – №. 1. – С. 139-145.