<b>BINOLAR DEVORLARINING ISSIQLIK IZOLYATSIYASI QALINLIGINI ISITISH VA SOVITISH DARAJA-KUNLARI TAHLILI ASOSIDA TERMO-IQTISODIY OPTIMALLASHTIRISH</b>
PDF (inglizcha)

Kalit so‘zlar

optimal izolyatsiya qalinligi hayotiy sikl xarajatlari tahlili isitish daraja-kunlari sovitish daraja-kunlari binolarning energiya samaradorligi termo-iqtisodiy tahlil

Iqtibos keltirish tartibi

Jalilov, D., Jurayev, T., Halimov, A., & Axatov, J. (2026). BINOLAR DEVORLARINING ISSIQLIK IZOLYATSIYASI QALINLIGINI ISITISH VA SOVITISH DARAJA-KUNLARI TAHLILI ASOSIDA TERMO-IQTISODIY OPTIMALLASHTIRISH. Innovatsion Texnologiyalar, 31-40. https://doi.org/10.70769/2181-4732.ITJ.2026-m.04

Annotatsiya

Issiqlik izolyatsiyasi binolarning energiya sarfini kamaytirish va iqtisodiy samaradorligini oshirishda muhim ahamiyatga ega. Ushbu tadqiqotda binolar devorlari uchun optimal issiqlik izolyatsiyasi qalinligini aniqlash maqsadida isitish va sovitish energiyasi talablari birgalikda hisobga olingan kompleks termo-iqtisodiy model ishlab chiqildi. Faqat isitish talablarini hisobga oladigan an’anaviy izolyatsiya tahlillaridan farqli ravishda, taklif etilgan model isitish daraja-kunlari (HDD) va sovitish daraja-kunlari (CDD) ni birgalikda inobatga oladi, bu esa binoning energiya samaradorligini yil davomida to‘liq baholash imkonini beradi. Iqtisodiy jihatdan optimal izolyatsiya qalinligini aniqlashda hayotiy sikl xarajatlari usulidan foydalanildi, umumiy xarajat funksiyasini minimallashtirish uchun esa sonli optimallashtirish qo‘llanildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, o‘rganilgan iqlim sharoitlarida (HDD = 2022 °C·kun, CDD = 650 °C·kun) penopolistirol uchun optimal izolyatsiya qalinligi taxminan 0,07–0,09 m ni tashkil etadi. Ushbu qalinlikni qo‘llash izolyatsiyasiz devor bilan solishtirganda yillik energiya xarajatlarini taxminan 35–50 % ga kamaytirishi mumkin. Iqtisodiy tahlil shuningdek, izolyatsiyaga kiritilgan investitsiyalar iqlim sharoitiga qarab 3–7 yil ichida qoplanishini ko‘rsatdi. Bundan tashqari, natijalar HDD ham, CDD ham izolyatsiya dizayniga sezilarli ta’sir ko‘rsatishini namoyon etdi, bu esa yil bo‘yi iqlim sharoitlarini hisobga olish muhimligini tasdiqlaydi. Ishlab chiqilgan model turli iqlim mintaqalarida iqtisodiy jihatdan optimal izolyatsiya strategiyalarini aniqlash uchun amaliy vosita bo‘lib xizmat qiladi.

Binolar devorlari uchun optimal issiqlik izolyatsiyasi qalinligini aniqlash maqsadida isitish va sovitish energiyasi talablari hisobga olingan kompleks termo-iqtisodiy model ishlab chiqildi. Tahlil isitish daraja-kunlari (HDD) va sovitish daraja-kunlari (CDD) yondashuviga hamda hayotiy sikl xarajatlarini baholash usuliga asoslandi. Devor orqali issiqlik uzatilishi bir o‘lchamli va statsionar deb qabul qilindi, izolyatsiya materiallarining issiqlik-fizik xossalari, ichki qulay harorat va tizim samaradorliklari esa o‘zgarmas deb olindi. Issiqlik izolyatsiyasi materiali sifatida penopolistirol va tosh paxta ko‘rib chiqildi. Modelga devorning issiqlik qarshiligi, izolyatsiyaning issiqlik o‘tkazuvchanligi, yoqilg‘i va elektr energiyasi narxlari, isitish tizimi samaradorligi, sovitish tizimining COP koeffitsienti, iqtisodiy xizmat muddati, foiz stavkasi va inflyatsiya kiritildi. Sonli optimallashtirish jarayoni Python dasturida NumPy va Matplotlib kutubxonalari yordamida amalga oshirildi, bunda izolyatsiya qalinligi 0–0,20 m oralig‘ida o‘zgartirilib, umumiy xarajatning minimal qiymati aniqlandi.

Natijalar shuni ko‘rsatdiki, izolyatsiya qalinligining ortishi yillik isitish va sovitish xarajatlarini sezilarli darajada kamaytiradi, biroq izolyatsiyaga kiritiladigan investitsiya xarajatlari qalinlik bilan chiziqli ravishda oshadi. O‘rganilgan iqlim sharoitlari uchun penopolistirol izolyatsiyasining optimal qalinligi taxminan 0,07–0,09 m deb topildi, tosh paxta uchun esa uning issiqlik o‘tkazuvchanligi va material narxi yuqoriroq bo‘lgani sababli biroz kichikroq qiymatlar olindi. Yillik energiya xarajatlari izolyatsiyasiz devorga nisbatan taxminan 35–50 % ga kamaydi, qoplash muddati esa 3–7 yil oralig‘ida deb baholandi. Bundan tashqari, optimal izolyatsiya qalinligi keltirilgan qiymat koeffitsienti, isitish daraja-kunlari va sovitish daraja-kunlari ortishi bilan oshib borishi aniqlandi. Bu esa iqlimiy va iqtisodiy parametrlar izolyatsiya loyihalashga hamda uzoq muddatli energiya samaradorligiga kuchli ta’sir ko‘rsatishini tasdiqlaydi.

PDF (inglizcha)

Adabiyotlar ro‘yxati

[1] International Energy Agency (IEA). Energy Efficiency 2023. Paris: International Energy Agency; 2023.

[2] International Energy Agency (IEA). World Energy Outlook 2022. Paris: IEA; 2022.

[3] United Nations Environment Programme (UNEP). Global Status Report for Buildings and Construction 2022. Nairobi: UNEP; 2022.

[4] Pérez-Lombard L., Ortiz J., Pout C. A review on buildings energy consumption information. Energy and Buildings. 2008;40(3):394–398.

[5] Ürge-Vorsatz D., Cabeza L.F., Serrano S., Barreneche C., Petrichenko K. Heating and cooling energy trends and drivers in buildings. Renewable and Sustainable Energy Reviews. 2015;41:85–98.

[6] Cabeza L.F., Chàfer M., Mata É. Comparative analysis of web of science and scopus on the energy efficiency and climate impact of buildings. Energy and Buildings. 2020;211:109769.

[7] G‘ayimnazarov I.X., Raxmatov M.I., Shermatov B.B. O‘ZBEKISTONNING QURUQ-ISSIQ IQLIM SHAROITIDA BINOLARNING ENERGIYA SAMARADORLIGINI OSHIRISH ISTIQBOLLARI //Innovatsion texnologiyalar. – 2026. – Т. 61. – №. 1. – С. 139-145.

[8] International Energy Agency. Energy Technology Perspectives 2023. Paris: IEA; 2023.

[9] Ürge-Vorsatz D., Petrichenko K., Antal M., et al. Building energy use: global overview and future outlook. Annual Review of Environment and Resources. 2012;37:101–131.

[10] International Energy Agency. Tracking Buildings 2023. Paris: IEA; 2023.

[11] Al-Homoud M.S. Performance characteristics and practical applications of common building thermal insulation materials. Building and Environment. 2005;40:353–366.

[12] Kaynakli Ö. A review of the economical and optimum thermal insulation thickness for building applications. Renewable and Sustainable Energy Reviews. 2012;16:415–425.

[13] Dombaycı Ö.A. The environmental impact of optimum insulation thickness for external walls of buildings. Building and Environment. 2007;42:3855–3859.

[14] Bolattürk A. Optimum insulation thickness for building walls with respect to cooling and heating degree-hours in the warmest zone of Turkey. Building and Environment. 2008;43:1055–1064.

[15] Hasan A. Optimizing insulation thickness for buildings using life cycle cost. Applied Energy. 1999;63:115–124.

[16] Ucar A., Balo F. Determination of the energy savings and optimum insulation thickness in the four different insulated exterior walls. Renewable Energy. 2010;35:88–94.

[17] Ozel M. Determination of optimum insulation thickness based on cooling and heating transmission loads. Energy Sources Part A. 2011;33:123–136.

[18] Comakli K., Yuksel B. Optimum insulation thickness of external walls for energy saving. Applied Thermal Engineering. 2003;23:473–479.

[19] Yu J., Yang C., Tian L., Liao D. A study on optimum insulation thickness of external walls in different climates of China. Applied Energy. 2009;86:2520–2529.

[20] Dombaycı Ö.A., Gölcü M., Pancar Y. Optimization of insulation thickness for external walls using different energy sources. Applied Energy. 2006;83:921–928.

[21] Kaynakli Ö., Kilic M. Economic thermal insulation thickness for pipes and ducts. Energy Conversion and Management. 2005;46:1123–1138.

[21] Mahlia T.M.I., Iqbal A., Saidur R. A review on test procedure, energy efficiency standards and energy labels for room air conditioners and refrigerator-freezers. Renewable and Sustainable Energy Reviews. 2010;14:1888–1900.

[22] Ozel M., Pihtili K. Optimum insulation thickness for walls and roofs considering heating and cooling degree-days. Energy and Buildings. 2007;39:847–856.

[23] Daouas N. A study on optimum insulation thickness in walls and energy savings in Tunisia based on analytical calculation of cooling and heating transmission loads. Applied Energy. 2011;88:156–164.

[24] Piroozfar P., Farr E.R.P., Zadeh A.H., et al. Optimizing energy performance of buildings: review of insulation thickness determination methods. Energy and Buildings. 2019;200:1–12.

[25] Çomaklı K., Yüksel B. Environmental impact of thermal insulation thickness in buildings. Energy and Buildings. 2004;36:721–727.

[26] Bolattürk A. Determination of optimum insulation thickness for building walls with respect to various fuels and climate zones in Turkey. Energy and Buildings. 2006;38:452–459.

[27] Kaynakli Ö., Yamankaradeniz R. Optimum insulation thickness of external walls depending on different energy sources. Energy Sources Part A. 2007;29:913–924.

[28] Ozel M., Pihtili K. Investigation of effect of wall insulation thickness on cooling load and optimum insulation thickness. Applied Thermal Engineering. 2007;27:298–305.

[29] IEA. The Future of Cooling. Paris: International Energy Agency; 2018.

[30] Santamouris M. Cooling the buildings – past, present and future. Energy and Buildings. 2016;128:617–638.

[31] Isaac M., van Vuuren D.P. Modeling global residential sector energy demand for heating and air conditioning. Energy Policy. 2009;37:507–521.

[32] IEA. Energy Efficiency 2022. Paris: International Energy Agency; 2022.

[33] Al-Sanea S.A., Zedan M.F., Al-Hussain S.N. Effect of thermal insulation on building energy consumption. Energy and Buildings. 2012;43:1310–1317.

[34] Radhi H. Evaluating the potential impact of global warming on the UAE residential buildings. Energy and Buildings. 2009;41:245–252.

Creative Commons License

Ushbu asar Creative Commons Attribution 4.0 Xalqaro Litsenziyasi asosida litsenziyalangan.

Mualliflik huquqi (c) 2026 Jalilov D., Jurayev T., Halimov A., Axatov J. (Muallif)

Yuklab olishlar

Yuklab olish ma’lumotlari hozircha mavjud emas.