“Innovatsion texnologiyalar” jurnali O‘zbekiston Respublikasi Oliy attestatsiya komissiyasi Rayosati qarori bilan quyidagi fanlar bo‘yicha doktorlik dissertatsiyalari asosiy ilmiy natijalarini chop etish tavsiya etilgan ilmiy nashrlar ro‘yxatiga kiritilgan: 04.00.00 - GEOLOGIYA-MINERALOGIYA FANLARI 05.00.00 - TEXNIKA FANLARI 06.00.00 - QIShLOQ XO‘JALIGI FANLARI 08.00.00 - IQTISODIYOT FANLARI “Innovatsion texnologiyalar” jurnali 2023-yilda eLIBRARY.RU integrallashgan ilmiy axborot portali tarkibidagi РИНЦ xalqaro ma’lumotlar bazasiga kiritilgan. ISSN: 2181-4732
Ommaviy Litsenziya Shartlari (Ochiq jurnal tizimlari (OJS) uchun) O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligiga muvofiq quyidagi shartlar taqdim etiladi: Mualliflik huquqi: Chop etilgan maqolaning mualliflik huquqi muallif(lar)ga tegishli bo‘lib qoladi. Shu bilan birga, maqola OJS platformasida chop etilgandan so‘ng, uning kontenti Creative Commons (CC BY) litsenziyasi asosida tarqatiladi. Litsenziya turi: Ushbu maqola Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0) litsenziyasi asosida tarqatiladi. Bu shuni anglatadiki, foydalanuvchilar ushbu maqolani quyidagi shartlarda qayta ishlatishlari, bo‘lishishlari va qayta ishlashlari mumkin: Nusxa ko‘chirish va tarqatish: Maqola matni yoki uning qismlari nusxasi erkin tarqatilishi mumkin. Iqtibos keltirish va tahlil qilish: Maqoladan qismlar iqtibos sifatida foydalanilishi mumkin. Erkin foydalanish: Tadqiqot va o‘quv jarayonlari uchun maqoladan erkin foydalanish huquqi mavjud. Muallifga havola qilish: Foydalanuvchilar maqola muallifini to‘g‘ri ko‘rsatishi va asl manbaga havola berishi lozim. Kommersiyaviy foydalanish: Ushbu maqoladan tijorat maqsadlarida foydalanishga ruxsat beriladi, ammo mualliflik va manbaga havola majburiy hisoblanadi. Hujjatni o‘zgartirish: Maqolaning matni yoki mazmunini o‘zgartirish, uni qayta ishlash mumkin, lekin har qanday o‘zgarishlar mualliflikka salbiy ta’sir ko‘rsatmasligi kerak. Mas’uliyat cheklovi: Muallif(lar) maqola tarkibidagi ma’lumotlarning to‘g‘riligiga javobgar bo‘lib, platforma tahririyati mazkur ma’lumotlardan foydalanish natijasida kelib chiqadigan har qanday zarar uchun javobgarlikni o‘z zimmasiga olmaydi. Ommaviy foydalanish majburiyatlari: Ushbu maqola mazmuni faqat qonuniy va axloqiy talablar asosida ishlatilishi kerak. Noqonuniy foydalanish qat’iyan man etiladi. Izoh: Mazkur litsenziya shartlari mualliflar va foydalanuvchilar o‘rtasida ochiq va shaffof foydalanishni ta’minlashga qaratilgan. Bu shartlarni qabul qilish orqali, siz maqola mazmunini Creative Commons litsenziyasiga muvofiq qayta ishlash va tarqatishga rozilik bildirasiz. Havola: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0)
INTEGRATSIYALASHGAN EKONOMETRIK MODELLASHTIRISH ASOSIDA YASHIL IQTISODIYOT, RAQAMLI TRANSFORMATSIYA VA INKLYUZIV O‘SISH OMILLARINING MINTAQAVIY BARQAROR RIVOJLANISHGA TA’SIRINI BAHOLASH
Mintaqa iqtisodiyotida barqaror o‘sish ko‘p omilli murakkab jarayon bo‘lib, iqtisodiy ko‘rsatkichlar o‘rtasidagi sabab–oqibat bog‘liqliklarini chuqur tahlil qilishni talab etadi. Ushbu tadqiqotda investitsiya oqimlari, sanoat ishlab chiqarishi, bandlik, eksport-import hajmlari, inflyatsiya va raqamli iqtisodiyot indikatorlari kabi mezodaraja ko‘rsatkichlarning iqtisodiy o‘sishga ta’siri ARDL, VAR va VECM modellaridan foydalangan holda baholandi. O‘zbekistonning “Yashil iqtisodiyot” va “Raqamli transformatsiya – 2030” strategiyasi sharoitida mintaqaviy iqtisodiy o‘sishning matematik modellashtirilishi davlat siyosatini shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Natijalar iqtisodiy o‘sishning qisqa va uzoq muddatli determinantlari, shoklarga sezgirlik darajasi hamda siyosiy qarorlar samaradorligini oshirish imkoniyatlarini yoritadi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Turdiyev U. Q. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
ANOR PO‘STLOG‘IDAN BIOFAOL QO‘SHIMCHA OLISHNING INNOVATSION EKSTRAKSIYA TEXNOLOGIYASI
Mazkur ilmiy maqolada O‘zbekiston sharoitida keng tarqalgan Punica granatum L. turiga mansub “Qizil Anor” po‘stlog‘i asosida biofaol qo‘shimcha olish texnologiyasi o‘rganildi. Xom ashyodan polifenollar, ellag kislotasi, taninlar va boshqa biofaol birikmalarni maksimal darajada ajratib olish maqsadida an’anaviy suv–spirt ekstraksiyasi, ultratovushli ekstraksiya (UAE) hamda mikrotovushli ekstraksiya (MAE) texnologiyalari taqqoslandi. Olingan ekstraktlarning antioksidant faolligi DPPH, FRAP va ABTS metodlari orqali baholandi. Quritish texnologiyalari – purkab quritish va liofillizatsiya – yakuniy biofaollikni saqlash darajasi bo‘yicha solishtirildi. Olingan ilmiy natijalar anor po‘stlog‘idan yuqori qiymatli biofaol qo‘shimchalar ishlab chiqarish texnologiyasini optimallashtirish uchun amaliy ahamiyatga ega.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Mirzayeva D. A., Safoxonova A. N., Sagdiyev X. T. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
GPS TIZIMIDA O‘LCHASH NATIJASIGA TA’SIR ETUVCHI OMILLAR NOANIQLIGINI BAHOLASH VA DARAJALASH
Mazkur maqolada GPS navigatsiya tizimlarida amalga oshiriladigan o‘lchash jarayonlarining aniqligi va ishonchliligiga ta’sir ko‘rsatuvchi asosiy tashqi va ichki omillar har tomonlama tahlil qilingan. Tadqiqot davomida global joylashuvni aniqlash tizimlarida yuzaga keladigan xatolik va noaniqlik manbalari ilmiy jihatdan asoslab berilgan. Xususan, ionosfera va troposferaning elektromagnit signallar tarqalishiga ko‘rsatadigan ta’siri, sun’iy yo‘ldoshlar joylashuvining geometriyasi (DOP ko‘rsatkichlari), multipat hodisasi, GPS qabul qilgichlarining texnik va funksional xarakteristikalari, shuningdek, inson omili bilan bog‘liq xatoliklar alohida omillar sifatida ko‘rib chiqilgan. Har bir omilning o‘lchash natijalariga ta’sir darajasi aniqlanib, ularning noaniqlik komponentlari miqdoriy baholangan. Tadqiqot natijalarini aniq ifodalash maqsadida hisoblash formulalari va jadval ko‘rinishidagi ma’lumotlardan foydalanilgan. Ushbu yondashuv orqali umumiy o‘lchash xatoligi aniqlanib, GPS tizimlarida aniqlikni oshirish bo‘yicha xulosalar chiqarilgan. Maqola natijalari geodeziya, navigatsiya va sun’iy yo‘ldosh texnologiyalari sohasidagi mutaxassislar uchun amaliy ahamiyatga ega
Mualliflik huquqi (c) 2026 Axmedov B. M., Valiyev M. K., Bekimbetov Sh. I. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
OLTINGUGURT ASOSDAGI POLIMER BETON ISHLAB CHIQARISHNING EKOLOGIGA TASIRINI TATQIQOTLASH
Ushbu maqolada oltingugurt asosidagi polimer beton ishlab chiqarish texnologiyasi va uning ekologik jihatdan samaradorligi tahlil qilinadi. An’anaviy sementli betonlarga nisbatan oltingugurtli polimer betonning ishlab chiqarish jarayonida karbonat angidrid (CO₂) chiqindilari sezilarli darajada kamayishi, energiya sarfi pastligi hamda sanoat chiqindisi sifatida to‘planayotgan ortiqcha oltingugurtdan to‘liq foydalanish imkoniyati ilmiy asosda yoritiladi. Shuningdek, oltingugurt polimerlarning qayta ishlanishi, kimyoviy barqarorligi, suv va kislotalarga chidamliligi natijasida uzoq muddatli xizmat ko‘rsatishi atrof-muhitga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi aniqlanadi. Shu bilan birga, yuqori harorat (140-150 оС) talab qiluvchi qayta eritish jarayonlari hamda polimerizatsiya bosqichida yuzaga keluvchi gaz chiqindilarining oldini olish bo‘yicha texnologik yechimlar taqdim etiladi. Tadqiqot natijalari oltingugurt asosidagi polimer beton ekologik barqaror qurilish materiallari qatorida muhim o‘rin tutishini ko‘rsatadi va yashil iqtisodiyot konsepsiyasiga mos innovatsion yechim sifatida baholanadi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Mo‘ydinov A. R., Ziyamuxamedova U. A., Nafasov J. H., Abduraximov Sh. O‘. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
MULTIMODAL TRANSPORT TIZIMIDA RAQAMLASHTIRISH DARAJASI VA O‘ZBEKISTONDA YUK OQIMLARI KO‘RSATKICHLARI TAHLILI
O‘zbekistonda multimodal transport tizimining rivojlanishi so‘nggi yillarda yuk tashish hajmlarining ortishi, transport turlari o‘rtasidagi bog‘liqlikning kuchayishi va logistika xizmatlariga bo‘lgan talabning oshishi bilan bog‘liq. 2020–2024-yillar davomida barcha transport turlari bo‘yicha yuk tashish hajmining 1,366,7 mln tonnadan 1,521,2 mln tonnagacha ko‘tarilishi transport jarayonlarini yanada samarali tashkil etishni talab qilmoqda. Transport turlari bo‘yicha ma’lumotlarning tarqoqligi, jarayonlarning yetarli darajada raqamlashtirilmagani va multimodal bog‘lanishlardagi kechikishlar transport xizmatlari sifatiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda hamda tashish samaradorligining pasayishiga olib kelmoqda. Tadqiqotda Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotlari asosida 2020–2024-yillar uchun O‘zbekistonda avtomobil, temir yo‘l, havo va quvur transportlari bo‘yicha yuk tashish hajmlari tahlil qilindi. Multimodal tashishlarda vaqt–xarajat munosabatlarini baholash uchun nisbiy indeks modelidan foydalanildi. Shuningdek, transport zanjirlari samaradorligiga raqamlashtirishning ta’sirini o‘rganish maqsadida real vaqt monitoringi, axborot almashinuvi tizimlari va avtomatlashtirilgan boshqaruv platformalarining qo‘llanilish darajasi o‘rganildi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, yuk tashish hajmining o‘sishi multimodal tizimda raqamlashtirish darajasini oshirish zaruratini kuchaytirayotgani aniqlandi. Avtomobil transportida yuk tashish hajmi 1,385,5 mln tonnaga yetgani, temir yo‘l orqali 73,9 mln tonna yuk tashilgani multimodal tizimning strukturasini belgilab bermoqda. Vaqt–xarajat modeli raqamlashtirish darajasini oshirish transport xarajatlari indeksining 25–30 foizga kamayishiga, jarayonlarning barqarorlashuviga va yuk oqimlarining uzluksiz boshqarilishiga xizmat qilishini ko‘rsatdi. Shuningdek, real vaqt monitoringi, avtomatlashtirilgan ko‘rik, yagona ma’lumot platformasi kabi raqamli texnologiyalarning qo‘llanilishi transport bosqichlari o‘rtasidagi kechikishlarni sezilarli darajada kamaytirishi aniqlangan. Multimodal transport tizimini rivojlantirishda raqamlashtirishning bosqichma-bosqich joriy etilishi transport xizmatlari samaradorligini oshirishning muhim omillaridan biridir. Yagona axborot platformalari, raqamlashtirilgan jarayon boshqaruvi, texnik va tijoriy operatsiyalarning avtomatlashtirilishi yuk oqimlarining uzluksizligini ta’minlaydi va O‘zbekistonda multimodal logistikaning barqaror rivojlanishiga xizmat qiladi. Olingan natijalar transport tarmoqlarida raqamlashtirish jarayonlarini tizimli ravishda kengaytirish zarurligini tasdiqlaydi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Jumayev Sh. B., Obidov N. G‘., Zohidov M. G‘. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
REAL VAQT REJIMIDA KUCH TRANSFORMATORLARINING TEXNIK HOLATINI BAHOLASH UCHUN INTELLEKTUAL IoT-ASOSLANGAN PLATFORMА
Maqolada kuch transformatorlarining uzluksiz va ishonchli ishlashini ta’minlashga xizmat qiluvchi usul ko‘rib chiqilgan bo‘lib, bu zamonaviy elektr tarmoqlari uchun muhim talablardan biridir. Energetik tizimlarning tobora murakkablashib borishi real vaqt rejimida monitoring olib borish va prediktiv texnik xizmat ko‘rsatishning innovatsion usullarini joriy etishni taqozo etadi. Ushbu ishda Internet buyumlari (IoT) texnologiyalariga asoslangan, transformatorlarning texnik holatini baholashga mo‘ljallangan intellektual tizim taklif etilgan bo‘lib, u ko‘p kanalli datchiklardan ma’lumotlarni yig‘ish, simsiz uzatish hamda mashinali o‘rganish algoritmlaridan foydalangan holda bulutli analitik qayta ishlashni birlashtiradi. Taklif etilgan model o‘ramlar harorati, transformator moyining sifati va vibratsiya darajasi kabi muhim parametrlarni monitoring qilishni amalga oshiradi. Ma’lumotlar sun’iy neyron tarmoqlar (ANN) va tayanch vektorlar usuli (SVM) yordamida tahlil qilinib, transformatorning texnik holat indeksi dinamik ravishda aniqlanadi. Statistik korrelyatsion tahlil harorat tebranishlari, moyning kislotaliligi va izolyatsiyaning degradatsiya jarayonlari o‘rtasida yaqqol bog‘liqlik mavjudligini ko‘rsatdi. 110/35 kV podstansiyalaridan real vaqt rejimida olingan ma’lumotlar asosida o‘tkazilgan tajribaviy sinovlar modelning bashorat aniqligi 97,5 % ni tashkil etishini tasdiqladi. IoT-ga yo‘naltirilgan analitikani SCADA muhitlariga integratsiya qilish prediktiv texnik xizmat ko‘rsatishga o‘tishni ta’minlaydi, ekspluatatsion xatarlarni kamaytiradi va uskunaning xizmat muddatini uzaytiradi. Olingan natijalar an’anaviy texnik xizmat strategiyalaridan intellektual, o‘z-o‘zini diagnostika qiluvchi energetik tizimlarga o‘tishning amaliy jihatdan mumkinligini tasdiqlaydi.
intellektual elektr tarmoqlari analitikasi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Abdullabekova D. R., Qutbidinov O. M. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
INTELLEKTUAL NEYRON TARMOQLAR MATEMATIK MODELINI QURISH ALGORITMI
Sun’iy neyron tarmoqlarning keng imkoniyatlari va ulkan salohiyatidan dalolat beruvchi eng muhim xususiyati axborotni barcha qismlar tomonidan parallel ravishda qayta ishlashidir. Ko‘p sonli neyronlararo bog‘lanishlar bu axborotni qayta ishlash jarayonini sezilarli darajada tezlashtirishga imkon beradi. Ushbu maqolada neyron tarmoqlardan foydalanish, neyron tarmoqlarning asosiy xususiyatlaridan o‘qitish tanlashlari bilan ishlash va tarmoqning matematik modelini qurish masalalari qarab chiqilgan. yashirin qatlam neyronlarining vazniga nisbatan gradiyent komponentlarini aniqlash amalga oshirilgan. Neyron tarmoqlarida xatoning teskari tarqalish algoritmiga muvofiq, har bir o‘quv siklida amalga oshiriladigan bosqichlar keltirilgan.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Shukurova O. P. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
SUV TANQISLIGI SHAROITIDA SUG‘ORISH TIZIMLARINING AQLLI BOSHQARUVI: QASHQADARYO VILOYATI VA QOSH-TEPA KANALI TA’SIRI MISOLIDA
Ushbu maqola Amudaryo havzasida qurilayotgan Qosh-tepa kanalining Qashqadaryo viloyati suv ta’minotiga salbiy ta’sirini yumshatish maqsadida, kollektor-drenaj suvlaridan (KDS) xavfsiz foydalanishning intellektual tizimini ishlab chiqishga bag‘ishlangan. Viloyat sug‘orish suvlarining 73% qismi Amudaryodan nasoslar orqali olinishini hisobga olib, suv tanqisligini qoplash uchun mineralizatsiyasi yuqori bo'lgan drenaj suvlarini chuchuk suv bilan aralashtirib ishlatish taklif etiladi. Jarayonni boshqarish uchun Physics-Informed Neural Networks (PINN) va Internet of Things (IoT) texnologiyalariga asoslangan gibrid model ishlab chiqildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, impulsli sug‘orish rejimi va tuproqdagi tuz ko‘chish jarayonlarini real vaqtda nazorat qilish orqali suv sarfini 20-25% ga qisqartirish va tuproqning ikkilamchi sho‘rlanishini oldini olish mumkin.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Turgunov A. M., Ibodillayev F. F. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
NASOS STANSIYASINI ISHGA TUSHIRISHDA GIDRAVLIK ZARBA
Ish harakatlanuvchi massalarning past inersiyasiga ega avtomatlashtirilgan stansiyalarda nasoslarni ishga tushirish paytida gidravlik zarbani o‘rganishga va bosim quvurini to‘ldirishda energiya yo‘qotishlarini hisobga olishga bag‘ishlangan. Maqolada nasos stansiyalarini ishga tushirish paytida zarba bosimini o‘rganishga bag‘ishlangan ishlar tahlili keltirilgan. Maqolada nasos stansiyalarini ishga tushirish paytida maksimal zarba bosimining nazariy tadqiqoti keltirilgan bo‘lib, u nasos stansiyalari va ularning asosiy inshootlarining optimal texnik parametrlarini aniq baholash imkonini beradi. Maqolada bosim quvuri uzunligi bo‘ylab energiya yo‘qotilishini hisobga olgan holda nasos stansiyalarini ishga tushirishda maksimal zarba bosimini hisoblash formulasi keltirilgan. Bu bosim tizimining ishonchliligini oshiradi va nasos stansiyalari va ularning inshootlarini loyihalashda resurslarni tejashni ta’minlaydi. Bosim quvurining boshida ochiq klapan o‘rnatilgan nasosni ishga tushirishda maksimal zarba bosimini aniqlash uchun grafikoanalitik usul taklif qilingan. Analitik tadqiqotlar natijalari stansiyalarning asosiy nasoslarini ishga tushirish paytida suv zarbasi bo‘yicha eksperimental ma’lumotlar bilan taqqoslandi. Shu bilan birga, gidravlik zarbaga bog‘liqlik taklif qilinganidan foydalangan holda bosim quvurlarini hisoblash natijalari va eksperimental ma’lumotlar o‘rtasida ishonchli natijaga erishildi.
quvur liniyasining zarba xarakteristikasi
Mualliflik huquqi (c) 2026 Jonqobilov S. U. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
MURAKKAB KONFIGURATSIYALI SUV OMBORLARIDAGI TO‘LQIN PARAMETRLARINI GIDRAVLIK HISOBI
Maqolada yirik miqyosdagi turbulentlikka ega bo‘lgan oqimli suv omborlarida shamol to‘lqinlarining tarqalishi masalasi ko‘rib chiqilgan. Tadqiqotlar jarayonida to‘lqinlar va oqimlar o‘zaro ta’sirlashganda yuzaga keladigan sohil bo‘ylab oqimlarga ta’sir etuvchi asosiy omillar ilmiy jihatdan tahlil qilingan. Olib borilgan tadqiqotlar natijasida murakkab konfiguratsiyaga ega suv omborlarida oqimlar sharoitida shamol to‘lqinlari parametrlarini aniqlash uchun bog‘lanishlar olingan. To‘lqinlarning oqimga qo‘shilishi sharoitida to‘lqin parametrlarini aniqlash uchun oldin olingan hisoblash bog‘lanishlari aniqlashtirilgan. Tog‘ oldi va tog‘li hududlarda barpo etilgan suv omborlari tekislikdagi omborlarga nisbatan sohillarning qayta shakllanish jarayonlari ancha murakkabligi bilan tavsiflanadi. Aralash oqimga ega murakkab konfiguratsiyali suv omborida shamol to‘lqinlarini oldindan bashorat qilish bosqichlari keltirilgan, shuningdek, tog‘ oldi suv omborlarida to‘lqinlarni hisobga olgan holda sohil bo‘ylab oqimlarni hisoblash algoritmi taklif etilgan. Oqimli suv omborlarida, ayniqsa jadallashuv uchastkasining torligi va statsionar oqimning to‘lqinlar rivojiga ta’siri holatida, shamol to‘lqinlarini bashorat qilish usuli taklif etilgan.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Rahimov A. R., Latipov Sh. A., Mamatov N. Z., Usmonov R. N. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
DEFORMATSIYALANADIGAN KANALLARDAGI OQIMNING QO‘SHILISHIDA TUB OSTI OQIZIQLAR GIDRAVLIK HISOB USULINI TAKOMILLASHTIRISH
Ikki kanalning birlashishi natijasida paydo bo‘ladigan uyurmali maydon ta’sirida oqiziqlar intinsev ravishda cho’kib qoladi. Ushbu oqiziqlarni hisobga olgan holda, oqimning gidravlik va geometrik parametrlari aniqlanadi. Analitik yеchim oqimlarning qo‘shilishdagi qo‘shiluvchi 2-kanalning asosiy 3-kanalga kirishda oqim chiziqlarining egilishi va siqilishi ro‘y beradi. Bu holat ko‘ndalang oqimning paydo bo‘lishiga olib keladi. Oqim asosiy 3-kanal chap qirg‘og‘iga urilib, o‘ng qirg‘oq tomon harakatlanishi natijada uyurmali oqim sodir bo‘ladi. Sodir bo‘lgan uyurmali oqim esa tub oqiziqlarning kirish qismining o‘ng qirg‘og‘ida to‘planishiga, qolganlarini esa siqilish paydo bo‘lgan joydagi katta tezlik bilan tashiladi. Siqilish kesimidagi katta tezlik asosiy 3-kanal chap qirg‘og‘ining yuvilishiga olib kelishi mumkin. Uning yechimi esa kanallarning qo’shilish burchagini o’zgartirish orqali o‘rganiladi. Yechim jarayonida kanallardagi tezlik taqsimoti, uyurmali zonasining shakli va o‘lchamlari analitik shaklda aniqlanadi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Xolmamatov I. K., Almardonov O. M., Jo‘rayeva Sh. H. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
SULFID TARKIBLI MAHSULOTLARNI KUYDIRISH JARAYONI BOSHQARISH TIZIMINING ASOSIY XUSUSIYATLARI
Tadqiqotda sulfid tarkibli mahsulotlarni kuydirish jarayonini boshqarish tizimi har tomonlama tahlil qilingan. Ishda jarayonning fizik-kimyoviy jihatlari, shu jumladan haroratni me’yorida ushlab turish, kislorod miqdorini boshqarish va gaz oqimining barqarorligini ta’minlash masalalari o‘rganilgan. Kuydirish davomidagi asosiy kimyoviy reaksiyalar hamda issiqlik almashinuvi jarayonlari tahlil qilinib, energiya samaradorligini oshirish omillari aniqlangan. Chiqindi gazlar hajmini kamaytirish maqsadida matematik modellashtirish va boshqaruv parametrlarini optimallashtirish yondashuvlari ishlab chiqilgan. Ushbu tadqiqotda sulfid tarkibli mahsulotlarni kuydirish jarayonini boshqarish tizimi ilmiy manbalar hamda zamonaviy metallurgiya ishlab chiqarish tajribasi asosida tahlil qilindi. Mis, rux va temirning sulfidli rudalari o‘rganilib, ularning kuydirish jarayonidagi fizik-kimyoviy hamda issiqlik xususiyatlari tahlil etildi. Tadqiqotda nazariy tahlil, texnologik modellashtirish va avtomatlashtirilgan boshqaruv tamoyillarini o‘rganish usullari qo‘llanildi. Olingan natijalar jarayonning barqarorligi, energiya samaradorligiga ta’sir etuvchi asosiy omillarni aniqlash imkonini berdi. O‘tkazilgan tadqiqotlar natijasida sulfidli rudalarni kuydirish jarayonini avtomatik boshqarish tizimi yordamida optimallashtirish imkoniyati isbotlandi. Fizik-kimyoviy tahlillar harorat va kislorod konsentratsiyasining reaksiya tezligiga ta’siri aniqladi. Issiqlik almashish tahlili pechdagi issiqlik yo‘qotishlarning 12–15% ni tashkil etishini ko‘rsatdi. PID rostlagich joriy etilgach, harorat tebranishi 81%, SO₂ o‘zgarishi 80% ga kamaydi. Energiya sarfi 15%, xomashyo sarfi esa 8% gacha qisqardi. Jarayon barqarorligi, energiya tejamkorligi va ekologik xavfsizlik sezilarli darajada yaxshilandi. O‘tkazilgan tahlillar shuni ko‘rsatdiki, mavjud kuydirish tizimlarida issiqlik yo‘qotishlar, harorat barqarorligining yetarli emasligi va chiqindi gazlar tarkibini boshqarishdagi noaniqliklar jarayon samaradorligini pasaytiradi. Bunday kamchiliklarni bartaraf etish uchun issiqlik izolyatsiyasini takomillashtirish, energiya balansini optimallashtirish hamda boshqaruv tizimida adaptiv yoki noaniq mantiqli algoritmlarni qo‘llash tavsiya etiladi. SCADA tizimida prediktiv tahlil funksiyalarini joriy etish esa jarayonni oldindan boshqarish va energiya sarfini kamaytirish imkonini beradi. Taklif etilgan yondashuvlar asosida kuydirish jarayoni yanada barqaror, energiya tejamkor va ekologik xavfsiz tizimga aylanishi mumkin.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Muxitdinov D. P., Annaqulov Sh. O., Raximov H. A. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
FOTOELEKTRIK MODULLAR BILAN INTEGRATSIYALANGAN TROMB DEVORINING SAMARADORLIGIGA TASHQI OMILLAR VA IQLIM O‘ZGARISHINING TA’SIRINI EKSPERIMENTAL TAHLILI
Fotoelektrik modullar integratsiyalangan Tromb devorlari binolarning energiya samaradorligini oshiruvchi barqaror tizim sifatida baholandi. DC ventilatorli va ventilatorsiz ikki model orqali changli hamda changsiz kunlar tahlil qilindi. Changsiz kunlarda ventilator qo‘llanganda tizimning issiqlik va elektr samaradorligi mos ravishda 12,2% va 18,4% teng bo‘ldi, ventilatorsiz rejimda esa bu ko‘rsatkichlar sezilarli oshdi. Changli kunlarda esa har ikki modelda samaradorlik pasaygani kuzatildi. Tadqiqotda binolarning tomi va fasadlariga quyosh energiyasini integratsiya qilish orqali energiya iste’molini sezilarli darajada kamayishiga etibor qaratilmoqda sovitish tizimlarining ventilatorlar o‘rnatilgan devor “ventilatsiyalangan Tromb devori”, ventilatorsiz variant esa “ventilatorsiz Tromb devoridagi harorat o‘zgarishlari hisobga olinib taqqoslandi. Tadqiqotda FEM harorati va tizim samaradorligi ob-havo sharoiti, chang va ventilatorlar ishlashiga bog‘liqligini ko‘rsatdi. Ventilatorlar FEMni sovitib, elektr samaradorligini oshiradi, ammo issiqlik va umumiy samaradorlik ventilatorsiz, changsiz sharoitda yuqori bo‘ladi. Chang quyosh nurlanishini kamaytirib, tizim samaradorligini pasaytiradi, natijada umumiy energiya samaradorligiga issiqlik samaradorligi hal qiluvchi ta’sir ko‘rsatadi. Tadqiqotda fotoelektrik modullar bilan integratsiyalangan Tromb devori tizimi turli sharoitlarda sinovdan o‘tkazildi. Changli havoda haroratlar va elektr samaradorligi pasaydi. Changsiz kunda elektr samaradorlik 2,4% ga yuqori bo‘lib, eng yaxshi natijalar majburiy konveksiyada 10,2% va tabiiy konveksiyada 8,4% ni tashkil etdi. Issiqlik samaradorligi esa ventilatorlar bilan 17,6%, ventilatorsiz holatda 40,1% gacha yetdi.
Fotoelektrik (PV) modullar bilan integratsiyalashgan Tromb devor tizimi
Mualliflik huquqi (c) 2026 Komilov A. G‘., Nasrullayev Y. Z. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
TURLI TIPDAGI KOLLEKTORLARNING QUDUQ TUBI ZONASIDA KECHADIGAN FIZIK-KIMYOVIY TRANSFORMATSIYA JARAYONLARI
Turli tipdagi kollektorlarning quduq tubi zonalarida kuzatiladigan fizik va kimyoviy jarayonlar ularning mahsuldorligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu maqolada O‘zbekistonning yuqori qovushqoqli neft, karbonat hamda o‘ta past bosimli gazkondensat kollektorlariga xos bo‘lgan jihatlar o‘rganilgan. Birinchi yo‘nalishda elektr maydonining yuqori qovushqoqli neft uyumlariga ta’siri ko‘rib chiqiladi; bunda reologik xususiyatlarning o‘zgarishi, bosim chegarasining kamayishi va filtratsiya ko‘rsatkichlarining oshishi aniqlangan. Ikkinchi yo‘nalishda karbonat kollektorlarida kislotali ishlov berish jarayonining matematik modellari tahlil qilinadi; model tarkibida eritilish kinetikasi, kanal hosil bo‘lish dinamikasi hamda geologik tuzilmaning reaktivning taqsimlanishiga ta’siri o‘rganilgan. Uchinchidan, o‘ta past qatlam bosimli gazkondensat konlarida qo‘llaniladigan tuz-kislotali texnologiyalarning samaradorligi o‘rganilib, minerallashuv darajasi va qatlam suyuqliklarining tarkibi bilan bog‘liq o‘ziga xos reaksiyalar yoritilgan.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Meyliyev X. B., Samatov Sh. Sh., Boyqobilova M. M. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
KOSMIK SURATLARNI DESHIFRLASH ORQALI ANIQLANGAN KOSMOSTRUKTURALARNING ENDOGEN MA’DANLASHUV JARAYONIDAGI AHAMIYATI
Ushbu maqolada Bo‘kantov tog‘larining g‘arbiy va markaziy qismida kosmik suratlarni deshifrlash asosida aniqlangan kosmostrukturalarning endogen ma’danlashuv jarayonidagi o‘rni o‘rganilgan. Masofaviy zondlash ma’lumotlari, lineament tahlili, halqasimon strukturalarni aniqlash va raqamli fototahlil usullari orqali hududning strukturaviy-tektonik xususiyatlari aniqlanadi. Tadqiqot natijalari Bo‘kantov hududining bir nechta tektonik rejimlar almashinuvi ta’sirida shakllanganini, halqasimon strukturalar intruziv massalarning joylashuvi bilan bog‘liq ekanini va lineament zonalari endogen ma’danlashuvni boshqaruvchi asosiy tektonik elementlar sifatida namoyon bo‘lishini ko‘rsatadi. Olingan ma’lumotlar mintaqa metallogeniyasini chuqurroq tushunish va foydali qazilmalar qidiruvida prognozlash ishlarini optimallashtirishga xizmat qiladi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Hasanov N. R. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
QUDUQLARDA GEOFIZIK TADQIQOTLAR USULLARI ASOSIDA KOLLEKTOR JINSLARINING YORIQLILIGINI O‘RGANISH NATIJALARI
Maqolada quduqlarda olib borilgan geofizik tadqiqotlar materiallari asosida kollektor jinslarining yoriqliligi va ularning filtrlash sig‘imi ko‘rsatkichlarini baholash natijalari tahlil qilingan. Standart (akustik, neytron-gamma, gamma-gamma, elektr va induksion karotaj kabi) quduqlarda geofizik tadqiqotlar (QGT) ma’lumotlaridan foydalangan holda kollektorlarning g‘ovaklilik, g‘ovaklik turi, g‘ovak-kanallarning rivojlanganlik darajasi, gilli komponent miqdori va gaz/nеft bilan to‘yinganlik koeffitsiyentlari aniqlangan. Shuningdek, CAT, FMI va Sonic Scanner texnologiyalarining yoriqlilikni aniqlashdagi imkoniyatlari baholangan va ularning ustun hamda cheklovchi jihatlari ko‘rsatib o‘tilgan. Tadqiqot natijalari karbonat kollektorlarning yoriqli tuzilishini aniqlashda QGT ma’lumotlaridan kompleks foydalanish samaradorligini isbotlaydi
gillilik, gaz va neft bilan to‘yinganlik
Mualliflik huquqi (c) 2026 Mavlanov Z. A., Ermatov N. X., Bozorov U. S. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
SHOʻRTAK GAZOKONDENSAT KONINI JORIY HOLATI TAHLILI VAKON GEOLOGIK MAʼLUMOTLARI ASOSIDA OʻZLASHTIRISH
Maqolada Sho‘rtak gazkondensat konini kon-geologik maʼlumotlari va joriy ishlash holatlarining kompleks tahlili bayon etilgan. Quduqlarning gidrodinamik tadqiqotlarini qayta ishlash asosida, filtratsion qarshilik koeffitsiyentlari aniqlangan. Qatlam gazining komponent tarkibi va kondensatning fraksion tarkibi tahlil qilinib, kondensat miqdorining quduq debitlariga bog‘liqligi aniqlangan. Quduqlar fondi, qatlam bosimi va mahsulot olishni ham oʻz ichiga olgan ishlatishning texnologik koʻrsatkichlari dinamikasi oʻrganilgan. Qatlam bosimining umumiy gaz olishdan bog‘liqligi grafiklari tuzilib, qazib olinishi mumkin boʻlgan zaxiralar va hajmlarning ishlash rejimi baholangan. Tadqiqot natijalari konni ishlatish tizimini optimallashtirish va geologik-texnik tadbirlarni rejalashtirish uchun asos ekanligi keltirib oʻtilgan.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Asadova, X.B., Sultonov, N.N., Boyqulov, M.A. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
TO‘LQIN OQIMI TA’SIRIDA SUV OMBORI QIRG‘OG‘INING QAYTA SHAKLLANISHINING GIDRAVLIK HISOBI
Maqolada shamol to‘lqinlarining sohil qirg‘og‘i yon tomoni profilining qayta shakllanishiga ta’siri keltirilgan. Bu jarayonni o‘rganish uchun laboratoriya sharoitida eksperimental tadqiqotlar o‘tkazilgan, shuningdek, boshqa mualliflarning tadqiqot ma’lumotlari ham qayta ishlangan. Har bir muallif o‘z metodikasini eksperimental sharoitda olingan ma’lumotlarga tayangan holda taklif qiladi. Ko‘rib chiqilgan modellar nisbatan har tomonlama bo‘lib, umumlashtirilgan holda sohilning evolutsiyasini sifat jihatidan baholash uchun qo‘llash mumkin deb hisoblanadi. Eksperimental tadqiqotlar va boshqa mualliflarning ishlarini tahlil qilish asosida shamol to‘lqinlari ta’sirini inobatga olgan holda suv omborlarining sohil yonboshi profilining qayta shakllanishini hisoblashning umumlashtirilgan yangi metodikasi taklif etilgan. Ushbu metodika suv akvatoriyalari ustidan shamol tezligi 20 m/s dan past bo‘lgan hollarda tavsiya etiladi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Rahimov A. R., Latipov Sh. A., Raxmatov M. I., Mamatov N. Z., Usmonov R. N. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
GIBRID ENERGIYA MANBALARIGA ULANGAN ZARYADLASH STANSIYALARIDA YUKLAMA TAQSIMOTI VA BALANSLASH JARAYONLARINING MATEMATIK TAHLILI
Elektr transport vositalarining ko‘payishi zaryadlash stansiyalarida energiya balansini muhim muammoga aylantirdi. Tadqiqotda quyosh, shamol, markaziy tarmoq va akkumulatorga asoslangan gibrid model ishlab chiqilib, uning samaradorligi baholandi. Simulyatsiya natijalari yondashuv samaradorlikni 18–25% ga oshirib, yo‘qotishlarni 8–10% ga kamaytirib, tarmoq yuklamasini 30 % gacha qisqartirishini ko‘rsatdi. Tadqiqotda zaryadlash stansiyasining energiya balansi modellashtirildi. Fotovoltaik, shamol va akkumulator quvvatlari tegishli modellar asosida baholandi. Balanslash uchun optimallashtirish usullari qo‘llanilib, hisob-kitoblar MATLAB/Simulink va Python muhitida bajarildi. Simulyatsiya natijalariga ko‘ra, zaryadlash stansiyasi yuklamasining 45–55% i qayta tiklanuvchi manbalar, 20–30% i akkumulator orqali ta’minlandi, qolgan qismi esa markaziy tarmoqdan olindi. Gibrid strategiya yo‘qotishlarni kamaytirib, samaradorlikni 78 % gacha oshirdi va cho‘qqi yuklama davrida tarmoq bosimini pasaytirdi. Tadqiqot natijalari gibrid energiya asosidagi zaryadlash stansiyalari texnik barqarorlikni ta’minlab, tarmoq yuklamasini kamaytirishi va samaradorlikni oshirishini ko‘rsatdi. Taklif etilgan model real loyihalarda qo‘llanishi mumkin.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Esanov T. B. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0