“Innovatsion texnologiyalar” jurnali O‘zbekiston Respublikasi Oliy attestatsiya komissiyasi Rayosati qarori bilan quyidagi fanlar bo‘yicha doktorlik dissertatsiyalari asosiy ilmiy natijalarini chop etish tavsiya etilgan ilmiy nashrlar ro‘yxatiga kiritilgan: 04.00.00 - GEOLOGIYA-MINERALOGIYA FANLARI 05.00.00 - TEXNIKA FANLARI 06.00.00 - QIShLOQ XO‘JALIGI FANLARI 08.00.00 - IQTISODIYOT FANLARI “Innovatsion texnologiyalar” jurnali 2023-yilda eLIBRARY.RU integrallashgan ilmiy axborot portali tarkibidagi РИНЦ xalqaro ma’lumotlar bazasiga kiritilgan. ISSN: 2181-4732
Ommaviy Litsenziya Shartlari (Ochiq jurnal tizimlari (OJS) uchun) O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligiga muvofiq quyidagi shartlar taqdim etiladi: Mualliflik huquqi: Chop etilgan maqolaning mualliflik huquqi muallif(lar)ga tegishli bo‘lib qoladi. Shu bilan birga, maqola OJS platformasida chop etilgandan so‘ng, uning kontenti Creative Commons (CC BY) litsenziyasi asosida tarqatiladi. Litsenziya turi: Ushbu maqola Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0) litsenziyasi asosida tarqatiladi. Bu shuni anglatadiki, foydalanuvchilar ushbu maqolani quyidagi shartlarda qayta ishlatishlari, bo‘lishishlari va qayta ishlashlari mumkin: Nusxa ko‘chirish va tarqatish: Maqola matni yoki uning qismlari nusxasi erkin tarqatilishi mumkin. Iqtibos keltirish va tahlil qilish: Maqoladan qismlar iqtibos sifatida foydalanilishi mumkin. Erkin foydalanish: Tadqiqot va o‘quv jarayonlari uchun maqoladan erkin foydalanish huquqi mavjud. Muallifga havola qilish: Foydalanuvchilar maqola muallifini to‘g‘ri ko‘rsatishi va asl manbaga havola berishi lozim. Kommersiyaviy foydalanish: Ushbu maqoladan tijorat maqsadlarida foydalanishga ruxsat beriladi, ammo mualliflik va manbaga havola majburiy hisoblanadi. Hujjatni o‘zgartirish: Maqolaning matni yoki mazmunini o‘zgartirish, uni qayta ishlash mumkin, lekin har qanday o‘zgarishlar mualliflikka salbiy ta’sir ko‘rsatmasligi kerak. Mas’uliyat cheklovi: Muallif(lar) maqola tarkibidagi ma’lumotlarning to‘g‘riligiga javobgar bo‘lib, platforma tahririyati mazkur ma’lumotlardan foydalanish natijasida kelib chiqadigan har qanday zarar uchun javobgarlikni o‘z zimmasiga olmaydi. Ommaviy foydalanish majburiyatlari: Ushbu maqola mazmuni faqat qonuniy va axloqiy talablar asosida ishlatilishi kerak. Noqonuniy foydalanish qat’iyan man etiladi. Izoh: Mazkur litsenziya shartlari mualliflar va foydalanuvchilar o‘rtasida ochiq va shaffof foydalanishni ta’minlashga qaratilgan. Bu shartlarni qabul qilish orqali, siz maqola mazmunini Creative Commons litsenziyasiga muvofiq qayta ishlash va tarqatishga rozilik bildirasiz. Havola: Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0)
SUG‘ORISH USULLARI VA MINERAL O‘G‘IT MEYORLARINING KUZGI BUG‘DOY QISHGA CHIDAMLILIGIGA TAʼSIRI
Ushbu maqolada 2024–2025 yillarda olib borilgan dala tajribalari asosida kuzgi bug‘doy yetishtirishda zamonaviy sug‘orish usullari va mineral oziqlantirish me’yorlarining o‘simlikning o‘sishi, rivojlanishi hamda hosildorligiga ta’siri batafsil o‘rganildi. Tadqiqot doirasida yomg‘irlatib sug‘orish va egatlab sug‘orish usullari solishtirilib, CHDNS 75-80-70, 70-80-70 va 70-70-60 sug‘orish rejimlari qo‘llanildi. Shuningdek, N180P90K60, N150P90K60 va N120P90K60 mineral oziqlantirish me’yorlari sinovdan o‘tkazildi. Tajriba natijalari shuni ko‘rsatdiki, yomg‘irlatib sug‘orish usuli yuqori darajadagi mineral oziqlantirish bilan birgalikda qo‘llanilganda o‘simliklarning biometrik ko‘rsatkichlari sezilarli darajada yaxshilanadi. Xususan, umumiy va mahsuldor poyalar soni, o‘simlik bo‘yi, boshoq uzunligi va donlar soni hamda vazni yuqori ko‘rsatkichlarga erishdi. Eng samarali natija N180P90K60 me’yori bilan sug‘orilgan variantda kuzatilib, hosildorlik 70–75 s/ga gacha yetdi. Egatlab sug‘orish usulida esa o‘simlik rivojlanishi nisbatan sust bo‘lib, biometrik ko‘rsatkichlar va yakuniy hosildorlik pastroq darajada qayd etildi. Tadqiqot natijalari shuni tasdiqlaydiki, kuzgi bug‘doy yetishtirishda intensiv sug‘orish texnologiyalari va optimal mineral oziqlantirish tizimini qo‘llash yuqori va barqaror hosil olishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Avlakulov M., Avlakulova M.M. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
O‘ZBEKISTONNING QURUQ-ISSIQ IQLIM SHAROITIDA BINOLARNING ENERGIYA SAMARADORLIGINI OSHIRISH ISTIQBOLLARI
Ushbu maqolada O‘zbekistonning o‘ziga xos quruq-issiq iqlim sharoitini hisobga olgan holda, binolarning energiya samaradorligini oshirish masalalari tadqiq etilgan. Tadqiqotda gazobeton, bazalt va polimer asosli zamonaviy izolyatorlarning issiqlik-fizik xususiyatlari yangilangan ShNK 2.01.04-22 talablari asosida tahlil qilingan. Matematik modellashtirish orqali materiallarning hayotiy sikl xarajatlari (LCC) va investitsiyalarning o‘zini oqlash muddatlari aniqlangan. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, samarali issiqlik himoyasini joriy etish binolarni sovutish va isitish xarajatlarini 30-50% gacha tejash imkonini beradi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 G‘ayimnazarov I.X., Raxmatov M.I., Shermatov B.B. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
NANO-SUYUQLIKLARNING ISSIQLIK-FIZIK XOSSALARINI MODELLASHTIRISH: VISKOZITET, ISSIQLIK O‘TKAZUVCHANLIK VA KONVEKTIV ISSIQLIK ALMASHUV
Energetika tizimlarida issiqlik uzatish samaradorligini oshirish dolzarb ilmiy muammolardan biri hisoblanadi. An’anaviy issiqlik tashuvchilarning past issiqlik o‘tkazuvchanligiissiqlik almashuv jarayonlarini cheklaydi. Mazkur tadqiqotda nano-suyuqliklarning issiqlik-fizik xossalarini baholash uchun klassik nazariy modellar qo‘llanildi. Xususan, viskozitet uchun Einstein va Brinkman, issiqlik o‘tkazuvchanlik uchun Maxwell va Hamilton-Crosser modellaridan foydalanildi. Tahlillar natijasida nanozarrachalar konsentratsiyasi ortishi issiqlik o‘tkazuvchanlikni oshirishi bilan birga viskozitetning ham ortishiga olib kelishi aniqlandi, bu esa gidravlik qarshilikning oshishiga sabab bo‘ladi. Nano-suyuqliklardan foydalanish issiqlik uzatish samaradorligini oshiradi, biroq optimal konsentratsiyani tanlash zarur.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Xamrayev S.I. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
PYTHON DASTURI YORDAMIDA AVTOMATIK ROSTLASH TIZIMLARINI TAHLIL QILISH USULLARI
Ushbu ishda Python dasturlash tili imkoniyatlaridan foydalangan holda avtomatik rostlash tizimlarini (ART) tahlil qilish va rostlagichlarni optimallashtirish usullari tadqiq etilgan. Tadqiqot obyekti sifatida issiqlik almashtirgichning uchinchi tartibli dinamik modeli olingan. Ishda SymPy kutubxonasi yordamida xarakteristik tenglama ildizlari va vaqt doimiylarini aniqlash, raqamli modellashtirish orqali obyektning oʻtish jarayoni egri chizig‘ini qurish algoritmlari keltirilgan. Shuningdek, tizim barqarorligini ta’minlash va berilgan sifat ko‘rsatkichlariga erishish uchun D-ajratish hamda Ziegler-Nichols usullari yordamida P-, I- va PI-rostlagichlarning optimal parametrlari hisoblangan.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Mallayev A.R., Rahmonov J.B. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
“TUPROQ – O‘SIMLIK - IQLIM” TIZIMIDA BIOSINTEZNI MATEMATIK MODELLASHTIRISH
Ma’lumki, AquaCrop, SWAP va HYDRUS kabi mavjud modellar suv balansini prognozlashda yuqori aniqlikka ega bo‘lishiga qaramay, suv-tuz muvozanati bilan harorat cheklovlarining ildiz o‘sishiga ta’siri o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni yetarlicha to‘liq integratsiya qilmaydi. Zamonaviy modellarning aksariyati o‘simlikning yer usti qismining o‘sishini yer osti fiziologik jarayonlaridan ajratilgan holda tasvirlaydi yoki soddalashtirilgan empirik bog‘lanishlardan foydalanadi. Bu esa ularning tez o‘zgarayotgan iqlim ssenariylari sharoitida, shuningdek yuqori darajada qurg‘oqchil va degradatsiyaga uchragan tuproqli hududlarda qo‘llanish imkoniyatini cheklaydi.Differensial tenglamalar tizimiga asoslangan matematik modellashtirish iqlim, tuproq tarkibi va o‘simlik fiziologiyasiga oid ma’lumotlarni integratsiya qilish imkonini beradi va shu orqali agrotexnologik rejalashtirish uchun aniqroq vositalarni yaratadi. Agroinformatikadagi zamonaviy tendensiyalar, jumladan agroekotizimlarning raqamli egizaklarini yaratish, muhit parametrlarining makon-vaqt bo‘yicha o‘zgarishlarini hamda chiziqli bo’lmagan biofizik jarayonlarni hisobga oladigan modellarni ishlab chiqishni talab etadi.Tuproqning suv-tuz balansi, harorat rejimi va fiziologik jarayonlar o‘rtasidagi murakkab o‘zaro bog‘liqlik stress sharoitida ildiz tizimi dinamikasini bashorat qila oladigan matematik modellarni yaratishni talab etadi. Global isish, qurg‘oqchiliklar va tuproqlarning sho‘rlanishi kabi zamonaviy chaqiriqlar ushbu vazifani yanada dolzarb qilmoqda. Ushbu maqolada ildiz biomassa­si R(x,t), tuproq namligi W(x,t) va tuzlar konsentratsiyasi S(x,t) o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirni tasvirlaydigan oddiy va xususiy hosilali differensial tenglamalar tizimi keltirilgan. Modelda harorat omili, evapotranspiratsiya hamda fiziologik cheklovlar inobatga olingan.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Samandarova G.A., Xo‘jaqulov R., Tursunov F.Y. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
0,38 KV KUCHLANISHLI ELEKTR TARMOQLARIGA SIMMETRIK VA NOSIMMETRIK YUKLAMALAR TA’SIRINI MODELLASHTIRISH HAMDA TAHLIL QILISH
Past kuchlanishli elektr tarmoqlarida yuklamalarning fazalar bo‘yicha notekis taqsimlanishi elektr energiyasi sifati, kuchlanish rejimlari va quvvat yo‘qotilishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu maqolada DigSILENT PowerFactory dasturiy muhitida modellashtirilgan 0,38 kV kuchlanishli elektr tarmog‘ida simmetrik va nosimmetrik yuklamalarning tarmoq ish rejimiga ta’siri qiyosiy tahlil qilingan. Olingan natijalar shuni ko‘rsatdiki, simmetrik yuklanish sharoitida kuchlanishning og‘ishi ruxsat etilgan me’yorlar doirasida bo‘lib, quvvat yo‘qotilishi minimal darajada (0,3–1,5%) qayd etildi. Nosimmetrik yuklanish rejimida esa fazalardagi kuchlanish nomutanosibligi ruxsat etilgan me’yordan oshib ketgan, bu esa neytral o‘tkazgichda yuqori toklar paydo bo‘lishiga va aktiv quvvat yo‘qotilishining 6,29 foizgacha yetishiga olib kelgan. Tadqiqot natijalari past kuchlanishli tarmoqlarda fazalar bo‘yicha yuklamalarni muvozanatlash elektr energiyasi sifatini yaxshilash va yo‘qotilishlarni kamaytirishda muhim omil ekanini tasdiqlaydi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Xudayarov M.B., Abduxalimov J.A., Sayimov D.E. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
SUN’IY INTELLEKT ASOSIDA MEVALARNI RANGI BO’YICHA SARALASHNI INTELLEKTUALLASHTIRISH
Ushbu maqolada Arduino mikrokontrolleri va TCS230 rang sensori asosida meva mahsulotlarini rang xususiyatlariga ko‘ra avtomatik saralash tizimini ishlab chiqish masalalari yoritilgan. Taklif etilgan tizim mevalarning tashqi rang ko‘rsatkichlarini real vaqt rejimida aniqlash, RGB rang komponentlarini qayta ishlash va ularni oldindan belgilangan mezonlar asosida tasniflash imkonini beradi. Tadqiqot qishloq xo‘jaligi va oziq-ovqat sanoatida mahsulot sifatini baholash jarayonlarini avtomatlashtirishga qaratilgan. Tizimning ishlash algoritmi rang sensoridan olingan ma’lumotlarni qayta ishlash, infraqizil datchiklar yordamida obyektni aniqlash va mexanik saralash mexanizmini boshqarish bosqichlarini o‘z ichiga oladi. Rang sensorini kalibrlash orqali tashqi yoritish sharoitlarining ta’siri kamaytirilib, rangni aniqlash aniqligi oshirildi. Tajriba natijalari tizimning barqaror ishlashi va mevalarni rangiga ko‘ra ishonchli saralash imkoniyatini ko‘rsatdi. Shuningdek, maqolada sun’iy intellekt elementlari, xususan neyron tarmoqlaridan foydalanish istiqbollari tahlil qilinadi. Rangga asoslangan an’anaviy chegaraviy usullar bilan solishtirganda, intellektual yondashuvlar rang farqlarini yanada nozik aniqlash imkonini beradi. Tadqiqot natijalari avtomatik meva saralash tizimlarini rivojlantirish va ishlab chiqarish samaradorligini oshirish uchun amaliy ahamiyatga ega.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Uljaev E., Abdixalilov O‘.U. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
TUPROQQA TEXNOGEN TA’SIRI KAM BO‘LGAN SABZAVOTCHILIK TRAKTORINING YURISH QISMINI TAKOMILLASHTIRISH
Ushbu maqolada respublikamiz tuproq-iqlim sharoitida sabzavot yetishtirish va yig‘ishtirish uchun to‘rt g‘ildirakli traktorlar shinalarining tuproq zichlanishiga ta’sirini kamaytirish bo‘yicha yangi takomillashtirilgan g‘ildiraklarning konstruktiv sxemasi va ishlash prinsipi hamda uning tortishga qarshiligini aniqlash bo‘yicha nazariy tadqiqotlar keltirilgan. Shuningdek, taklif etilayotgan konstruktiv yechimning amaliy ahamiyati, ya’ni tuproq unumdorligini saqlab qolish, o‘simlik ildiz tizimining rivojlanishi uchun qulay sharoit yaratish hamda qishloq xo‘jaligi texnikalarining energiya samaradorligini oshirishga qo‘shadigan hissasi tahlil qilingan. Tadqiqot davomida turli yuklama va ish rejimlarida g‘ildiraklarning tuproq bilan o‘zaro ta’siri modellashtirilib, zichlanish darajasining kamayishi va tortish kuchining optimallashuvi asoslab berilgan. Bundan tashqari, eksperimental va nazariy natijalar o‘zaro solishtirilib, taklif etilgan g‘ildirak konstruksiyasining mavjud an’anaviy shinalarga nisbatan ustunliklari aniqlangan. Olingan natijalar asosida qishloq xo‘jaligi texnikalarini modernizatsiya qilish va ularning samaradorligini oshirish bo‘yicha ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Sharipov Q.A., Norchayev R., Norchayev J.R., Norchayev D.R., Rustamova N.R. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
MURAKKAB TOPOLOGIK RELEFGA EGA SUV OMBORINING MORFOLOGIK PARAMETRLARINI XISOBLASH USULI
Suv omborlari to‘g‘oni yoki dambalarida avariya (proran) bo‘lishi oqibatida katta suv massasining proran orqali siqilib harakati ro‘y berib, suv oqimi tezligi, uning damba va suv ombori kosasi tubiga dinamik ta’siri keskin ortadi. Natijada proranni kengayishi va suv ombor kosasi relyefi konfiguratsiyasining katta deformatsiyasi yuz berib, suv ombor kosasi relyefi murakkab topologik shaklga keladi. Ro‘y bergan avariya holatlari bartaraf etilib, dambaning buzilgan (proran bo‘lgan) uchastkalari tiklanib, suv ombori ekspluatatsiyasi yo‘lga qo‘yilganidan so‘ng, suv omborda suv hajmini aniqlash, suv hisobini aniq yuritish bilan bog‘liq ilmiy-texnika masalalari vujudga keladi. Maqolada murakkab topologik relyefga ega suv ombori tubi relefining balandlik belgilarini aniqlash masalasini aniq obyekt misolida yechishimi amalga oshirilgan.
o‘zan deformatsiyasi va transformatsiyasi
Mualliflik huquqi (c) 2026 Maxmudova D.I. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
KARBONATLI KOLLEKTORLARNI KISLOTALI ISHLOV BERISHDA TERMOBARIK SHAROITLARNING TEXNOLOGIK SUYUQLIKLAR VA REAKSIYA MAHSULOTLARI XOSSALARIGA TA’SIRI
Ushbu maqolada karbonatli kollektorlarga kislotali ishlov berish jarayonida bosim (0,1–100 MPa) va haroratning (20–250°C) texnologik suyuqliklar (HCl, suv) hamda reaksiya mahsulotlari (<!-- [if gte msEquation 12]><m:oMath><m:r>CaC</m:r><m:sSub><m:sSubPr><m:ctrlPr></m:ctrlPr></m:sSubPr><m:e><m:r>l</m:r></m:e><m:sub><m:r>2</m:r></m:sub></m:sSub><m:r>,</m:r><m:r>MgC</m:r><m:sSub><m:sSubPr><m:ctrlPr></m:ctrlPr></m:sSubPr><m:e><m:r>l</m:r></m:e><m:sub><m:r>2</m:r></m:sub></m:sSub><m:r>,</m:r><m:r>C</m:r><m:sSub><m:sSubPr><m:ctrlPr></m:ctrlPr></m:sSubPr><m:e><m:r>O</m:r></m:e><m:sub><m:r>2</m:r></m:sub></m:sSub><m:r>,</m:r><m:sSub><m:sSubPr><m:ctrlPr></m:ctrlPr></m:sSubPr><m:e><m:r>N</m:r></m:e><m:sub><m:r>2</m:r></m:sub></m:sSub></m:oMath><![endif]--> <span lang="UZ" style="font-size: 11.0pt; line-height: 107%; font-family: 'Calibri','sans-serif'; mso-ascii-theme-font: minor-latin; mso-fareast-font-family: Calibri; mso-fareast-theme-font: minor-latin; mso-hansi-theme-font: minor-latin; mso-bidi-font-family: 'Times New Roman'; mso-bidi-theme-font: minor-bidi; position: relative; top: 4.5pt; mso-text-raise: -4.5pt; mso-ansi-language: UZ; mso-fareast-language: EN-US; mso-bidi-language: AR-SA;"> ) xossalariga ta’siri tahlil qilingan. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, chuqur qatlam sharoitida gazlar o‘ta kritik holatga o‘tadi, tuzlarning eruvchanligi ortadi va kislota qovushqoqligi sezilarli darajada pasayadi. Ushbu o‘zgarishlarni hisobga olish kislotali ishlov berish samaradorligini oshirish va eritish kanallarining rivojlanishini to‘g‘ri modellashtirish imkonini beradi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Samatov Sh.Sh., Boyqobilova M.M., Bozorov U.S., Axatova G.A., Ismatova Sh.M. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
QUDUQLARGA KIMYOVIY ISHLOV BERISHNING YANGI KOMPOZITSIYALARINI TADQIQ QILISH
Ushbu maqolada neft va gaz quduqlarida mahsuldor qatlamlarga kimyoviy ishlov berish samaradorligini oshirish masalalari ko‘rib chiqilgan. Xlorid kislotasi tanqisligi va uning tannarxi oshgani sababli mahsuldor qatlamlarga ishlov berishda fosfor kislotasidan foydalanish imkoniyatlari tadqiq etilgan. Sho‘rtan konidan olingan karbonatli tog‘ jinsi namunalari asosida laboratoriya tajribalari o‘tkazilib, fosfor kislotasining turli konsentratsiyalarda yemirish xususiyati o‘rganilgan. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, 20–25 % li fosfor kislotasi karbonatli jinslarga samarali ta’sir ko‘rsatishi, xlorid kislotasiga yaqin natija berishi aniqlandi. Shuningdek, AF 9-12 va boshqa sirt-faol moddalar qo‘llanganda kislota aralashmasining qatlamga chuqurroq kirib borishi hamda metall korroziyasining kamayishi kuzatildi. Olingan natijalar asosida neft va gaz quduqlari atrofidagi mahsuldor qatlamlarga kimyoviy ishlov berishda fosfor kislotasidan foydalanish maqsadga muvofiqligi asoslab berilgan.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Ermatov N.X., Bekov B.X., Boyqobilova M.M., Samatov Sh.Sh., Xushvaqtov G‘.A. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
NEFT VA GAZ KONDENSAT KONLARINING NEFT VA GAZ QISMLARINI BIRGALIKDA QAZIB OLISHDA QUDUQLARNI FAVVORA QILISH SHARTLARINI TAHLIL QILISH
Gaz do‘ppisining gazini saqlab qolish va konning neft va gaz kondensati qismlarini birgalikda ishlatish paytida neftni birinchi navbatda tanlab olish bilan qazib olish tizimlarida neft va gaz kondensati konlari quduqlarini favvora qilish shartlarini o‘rganish natijalari keltirilgan. Gaz do‘ppisining gazini saqlashda neftni birinchi navbatda tanlab olish bilan konni qazib olishning past samaradorligiga olib kelgan geologik va texnologik omillar ko‘rsatilgan. Neft va gazni birgalikda tanlash uchun yer osti konini qazib olishning texnologik ko‘rsatkichlari tahlil qilindi. Hisob-kitoblarga ko‘ra, quduqlarning favvorasi gaz do‘ppisidan chiqadigan gaz tufayli ta‘minlanadi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Agzamov A. X., Maxmudov N. N., Abbasova S.A., Agzamova S.A., Nasimxonov L.N., Mustafayev J.M. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
RUX TEREFTALAT BILAN MODIFIKATSIYALANGAN POLIETILENNING FIZIK-MEXANIK VA TERMIK XOSSALARINI TADQIQ QILISH
Ushbu tadqiqotda rux tereftalat bilan modifikatsiyalangan polietilenning fizik-mexanik hamda termik xossalari o‘rganildi. Polimer kompozit materiallar ishlab chiqarishda modifikatorlardan foydalanish materiallarning ekspluatatsion xususiyatlarini sezilarli darajada yaxshilash imkonini beradi. Tadqiqot jarayonida polietilen tarkibiga 1-15% miqdorda rux tereftalat kiritilib, hosil bo‘lgan kompozit materiallarning cho‘zilishdagi mustahkamligi, deformatsiya darajasi hamda yonuvchanlik xossalari aniqlangan. Mexanik sinovlar AGS-X universal sinov qurilmasida, yonuvchanlik xususiyatlari esa kislorod indeksi usuli asosida GOST 12.1.044-89 hamda ISO 4589-1 standartlari bo‘yicha baholandi. Olingan natijalar modifikatsiyalangan polietilen namunalarida kislorod indeksining ortishi hamda materialning termik barqarorligi yaxshilanganini ko‘rsatdi. Shuningdek, modifikator miqdorining oshishi polimer strukturasida fazalararo o‘zaro ta’sirni kuchaytirib, kompozit materialning mexanik xossalariga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi aniqlandi. Tadqiqot natijalari rux tereftalat asosidagi modifikatorlar polietilenning ekspluatatsion xossalarini yaxshilashda istiqbolli qo‘shimcha ekanligini ko‘rsatadi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Berdiyev S.A., Muhitdinov B.B., Karimov O.T., Nurqulov F.N. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
CHORJOʻY POGʻONASI MARKAZIY QISMIDAGI KARBONAT VA TERRIGEN YOTQIZIQLARINING STRUKTURAVIY MUNOSABATLARI VA ULARNI NEFT-GAZ KONLARINING TAQSIMLANISHIGA TA’SIRI
Maqolada Choʻrjoy pog‘onasining markaziy qismi misolida karbonat va terrigen formatsiyalarining strukturaviy planlarini bir biriga bo‘lgan munosabatlarini o‘rganish asosida 9-ta toifaga ega zonalar aks ettirilgan rayonlashtirish xaritasi tuzildi. Ushbu zonalarining neft-gaz konlarini taqsimlanishiga (soni va effektiv hajmlariga) ta’sir kuchi dispersion tahlil asosida miqdoriy baholandi. O‘rganilayotgan omilning natijaviy belgiga ta’sir kuchi yuqori ishonchlilikka ega ekanligini ko‘rsatdi. Ushbu ko‘rsatkich asosida istiqbolli maydonlar ajratish mezoni sifatida foydalanish tavsiya etildi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Umurzakov R.A., Gafurov R.T. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
MARKAZDAN QOCHMA NASOSLARI ISHCHI G‘ILDIRAKLARINING SIRT QATLAMINI FUNKSIONAL QOPLAMALAR BILAN MUSTAHKAMLASH ORQALI GIDROABRAZIV YEDIRILISHGA CHIDAMLILIGINI OSHIRISH
Maqolada konchilik sanoatida keng qo‘llaniladigan markazdan qochma nasoslarning ekspluatatsion ishonchliligini oshirish masalalari tahlil qilingan. Gidrotransport tizimlarida ishlovchi nasos uskunalarining asosiy nosozlik sabablari sifatida ishchi g‘ildiraklar, korpus va qopqoqlarning gidroabraziv yedirilishi aniqlangan. O‘zbekiston konchilik korxonalaridagi nasos stansiyalarining statistik va eksperimental ma’lumotlari asosida markazdan qochma nasos elementlarining xizmat muddati va nosozlik sabablari o‘rganilgan. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, nosozliklarning 70–75 % gacha qismi ishchi g‘ildiraklarning sirt qatlamining intensiv yedirilishi bilan bog‘liq. Ishchi g‘ildiraklarning xizmat muddatini uzaytirish maqsadida ularning sirt qatlamini funksional qoplamalar bilan mustahkamlash yo‘llari tahlil qilingan, shuningdek sovuq gaz-dinamik purkash texnologiyasining afzalliklari asoslab berilgan. Ushbu yondashuv yordamida metall va metall-keramik kompozit qoplamalar hosil qilinib, ishchi g‘ildiraklarning gidroabraziv va kavitatsion ta’sirlarga chidamliligi oshirilishi, shuningdek markazdan qochma nasoslarning ekspluatatsion xarajatlarini kamaytirish va xizmat muddatini uzaytirish imkoniyati isbotlangan.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Kayumov U.E., Pardayeva Sh.S. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
TASMALI KONVEYER ROLIKLI MEXANIZMLARINI ISHLASH MUDDATINI OSHIRISHDA RESURSTEJAMKOR KONSTRUKSIYASINI ISHLAB CHIQISH VA HISOBLASH USULLARI
Maqolada tasmali konveyer rolikli mexanizmiga o‘rnatilgan tayanch, tekis aylanma harakatni ta’minlab beruvchi podshipnik korpuslariga qayishqoq elementli rezinalardan tayorlangan vtulkalar o‘rnatish to‘g‘risida fikrlar keltirilgan. Bundan tashqari tasmali konveyer tarkibiy ishlash muddatini oshirishda resurstejamkor konstruksiyasini ishlab chiqish va hisoblash usullari ishlab chiqildi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra rolikli mexanizmning tebranishini odatdagi rolikli mexanizm tebranishi bilan taqqoslash, taqqoslash natijalariga ko‘ra, mexanizmdagi titrashlarni kamaytirish orqali tavsiya etilayotgan rolikli mexanizmning muddatidan oldin ta’mirtalab bo‘lib qolishini oldini olish imkoniyatini beradi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Jumayev A.S., Djuraev A., Abduraxmanova M.M. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
GRUNTLI KANALLARNING MUSTAHKAM KESIMLARINI BAHOLASHDA SILJITISH KUCHI USULINI QO‘LLASH
Maqolada ochiq kanallarning gidravlik mustahkam kesimlarini aniqlash masalasi koʻrib chiqilgan. Kanal tubi va yon tomonining yuvilishga chidamliligini taʼminlash maqsadida siljitish kuchi usulidan foydalanish imkoniyatlari tahlil qilingan. Siljitish kuchi usuli suv oqimining kanal tubi va devorlariga taʼsir qiluvchi kesuvchi kuchlanishni hisoblashga asoslanadi. Maqolada ochiq kanallarning asosiy gidravlik parametrlari, kesim geometriyasi va hisoblash formulalari keltirilgan. Olingan natijalar kanalning optimal geometrik parametrlarini tanlashda muhim ahamiyatga ega. Siljituvchi kuch usuli ochiq kanallarning mustahkam parametrlarini hisoblashning eng samarali usullaridan biridir. Uni qo‘llash oqimning gidravlik xususiyatlarini, o‘zanning geometrik parametrlarini va gruntlarning fizik-mexanik xususiyatlarini hisobga olish imkonini beradi, bu esa kanallar tubi va nishabliklarining yuvilishining oldini olishni ta’minlaydi. Ochiq kanal o‘zanining mustahkamligiga ta’sir etuvchi oqiziqlar harakatining boshlanishi Shilds usuligi asosida, ya’ni kritik siljituvchi kuchlarni aniqlashning gidravlik hisobi keltirildi. Sug‘orish va zovur kanallarini loyihalashda ushbu usuldan foydalanish gidrotexnika inshootlarining ishonchliligini oshirishga, foydalanish xarajatlarini kamaytirishga va uzoq muddatli foydalanish davomida o‘zan jarayonlarining mustahkamligini ta’minlashga imkon beradi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Eshev S.S., Aralov B.G‘., Sherboyev Z.X., Bozorov B.E., Safarov A.A. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
GIDRAVLIK ZARBAGA QARSHI PNEVMOGIDRAVLIK SO‘NDIRGICH
Maqola zarba to‘lqinlari intensivligining favqulodda oqibatlarini kamaytirish uchun bosim quvurining boshida o‘rnatilgan, zarba to‘lqinlari intensivligining politropik jarayonini hisobga olgan holda, bosimni pasaytiradigan gidravlik zarbali pnevmogidravlik so‘ndirgichning asosiy parametrlari va o‘lchamlarini analitik hisoblashga bag‘ishlangan. Taklif qilinayotgan gidravlik so‘ndirgich uchun statsionar bo‘lmagan bosim harakatlarining to‘lqin tenglamalarini analitik tadqiqotlar natijalariga asoslanib, politropik jarayonni hisobga olgan holda bosim tebranishlarining birinchi davridagi zarba paytida maksimal va minimal bosimlarni hisoblash uchun bog‘liqliklar olindi. Taklif qilingan bog‘liqliklarning ishonchliligini va so‘ndirgich dizaynining iqtisodiy o‘lchamlarini asoslash uchun analitik tadqiqotlarning eksperimental ma’lumotlar va boshqa mualliflarning ma’lumotlari bilan qiyosiy hisob-kitoblari amalga oshirildi. Qiyosiy hisob-kitoblar gidromexanikaning harakat tenglamalari, uzluksizlik va so‘ndirgichdagi havo holatining ma’lum yechimlarining analitik usuli bilan olingan taklif qilingan bog‘liqliklarning ishonchliligini isbotlaydi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Jonqobilov S.U. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
INTEGRATSIYALASHGAN EKONOMETRIK MODELLASHTIRISH ASOSIDA YASHIL IQTISODIYOT, RAQAMLI TRANSFORMATSIYA VA INKLYUZIV O‘SISH OMILLARINING MINTAQAVIY BARQAROR RIVOJLANISHGA TA’SIRINI BAHOLASH
Mintaqa iqtisodiyotida barqaror o‘sish ko‘p omilli murakkab jarayon bo‘lib, iqtisodiy ko‘rsatkichlar o‘rtasidagi sabab–oqibat bog‘liqliklarini chuqur tahlil qilishni talab etadi. Ushbu tadqiqotda investitsiya oqimlari, sanoat ishlab chiqarishi, bandlik, eksport-import hajmlari, inflyatsiya va raqamli iqtisodiyot indikatorlari kabi mezodaraja ko‘rsatkichlarning iqtisodiy o‘sishga ta’siri ARDL, VAR va VECM modellaridan foydalangan holda baholandi. O‘zbekistonning “Yashil iqtisodiyot” va “Raqamli transformatsiya – 2030” strategiyasi sharoitida mintaqaviy iqtisodiy o‘sishning matematik modellashtirilishi davlat siyosatini shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Natijalar iqtisodiy o‘sishning qisqa va uzoq muddatli determinantlari, shoklarga sezgirlik darajasi hamda siyosiy qarorlar samaradorligini oshirish imkoniyatlarini yoritadi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Turdiyev U. Q. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
ANOR PO‘STLOG‘IDAN BIOFAOL QO‘SHIMCHA OLISHNING INNOVATSION EKSTRAKSIYA TEXNOLOGIYASI
Mazkur ilmiy maqolada O‘zbekiston sharoitida keng tarqalgan Punica granatum L. turiga mansub “Qizil Anor” po‘stlog‘i asosida biofaol qo‘shimcha olish texnologiyasi o‘rganildi. Xom ashyodan polifenollar, ellag kislotasi, taninlar va boshqa biofaol birikmalarni maksimal darajada ajratib olish maqsadida an’anaviy suv–spirt ekstraksiyasi, ultratovushli ekstraksiya (UAE) hamda mikrotovushli ekstraksiya (MAE) texnologiyalari taqqoslandi. Olingan ekstraktlarning antioksidant faolligi DPPH, FRAP va ABTS metodlari orqali baholandi. Quritish texnologiyalari – purkab quritish va liofillizatsiya – yakuniy biofaollikni saqlash darajasi bo‘yicha solishtirildi. Olingan ilmiy natijalar anor po‘stlog‘idan yuqori qiymatli biofaol qo‘shimchalar ishlab chiqarish texnologiyasini optimallashtirish uchun amaliy ahamiyatga ega.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Mirzayeva D. A., Safoxonova A. N., Sagdiyev X. T. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
OLTINGUGURT ASOSDAGI POLIMER BETON ISHLAB CHIQARISHNING EKOLOGIGA TASIRINI TATQIQOTLASH
Ushbu maqolada oltingugurt asosidagi polimer beton ishlab chiqarish texnologiyasi va uning ekologik jihatdan samaradorligi tahlil qilinadi. An’anaviy sementli betonlarga nisbatan oltingugurtli polimer betonning ishlab chiqarish jarayonida karbonat angidrid (CO₂) chiqindilari sezilarli darajada kamayishi, energiya sarfi pastligi hamda sanoat chiqindisi sifatida to‘planayotgan ortiqcha oltingugurtdan to‘liq foydalanish imkoniyati ilmiy asosda yoritiladi. Shuningdek, oltingugurt polimerlarning qayta ishlanishi, kimyoviy barqarorligi, suv va kislotalarga chidamliligi natijasida uzoq muddatli xizmat ko‘rsatishi atrof-muhitga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi aniqlanadi. Shu bilan birga, yuqori harorat (140-150 оС) talab qiluvchi qayta eritish jarayonlari hamda polimerizatsiya bosqichida yuzaga keluvchi gaz chiqindilarining oldini olish bo‘yicha texnologik yechimlar taqdim etiladi. Tadqiqot natijalari oltingugurt asosidagi polimer beton ekologik barqaror qurilish materiallari qatorida muhim o‘rin tutishini ko‘rsatadi va yashil iqtisodiyot konsepsiyasiga mos innovatsion yechim sifatida baholanadi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Mo‘ydinov A. R., Ziyamuxamedova U. A., Nafasov J. H., Abduraximov Sh. O‘. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
GPS TIZIMIDA O‘LCHASH NATIJASIGA TA’SIR ETUVCHI OMILLAR NOANIQLIGINI BAHOLASH VA DARAJALASH
Mazkur maqolada GPS navigatsiya tizimlarida amalga oshiriladigan o‘lchash jarayonlarining aniqligi va ishonchliligiga ta’sir ko‘rsatuvchi asosiy tashqi va ichki omillar har tomonlama tahlil qilingan. Tadqiqot davomida global joylashuvni aniqlash tizimlarida yuzaga keladigan xatolik va noaniqlik manbalari ilmiy jihatdan asoslab berilgan. Xususan, ionosfera va troposferaning elektromagnit signallar tarqalishiga ko‘rsatadigan ta’siri, sun’iy yo‘ldoshlar joylashuvining geometriyasi (DOP ko‘rsatkichlari), multipat hodisasi, GPS qabul qilgichlarining texnik va funksional xarakteristikalari, shuningdek, inson omili bilan bog‘liq xatoliklar alohida omillar sifatida ko‘rib chiqilgan. Har bir omilning o‘lchash natijalariga ta’sir darajasi aniqlanib, ularning noaniqlik komponentlari miqdoriy baholangan. Tadqiqot natijalarini aniq ifodalash maqsadida hisoblash formulalari va jadval ko‘rinishidagi ma’lumotlardan foydalanilgan. Ushbu yondashuv orqali umumiy o‘lchash xatoligi aniqlanib, GPS tizimlarida aniqlikni oshirish bo‘yicha xulosalar chiqarilgan. Maqola natijalari geodeziya, navigatsiya va sun’iy yo‘ldosh texnologiyalari sohasidagi mutaxassislar uchun amaliy ahamiyatga ega
Mualliflik huquqi (c) 2026 Axmedov B. M., Valiyev M. K., Bekimbetov Sh. I. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
MULTIMODAL TRANSPORT TIZIMIDA RAQAMLASHTIRISH DARAJASI VA O‘ZBEKISTONDA YUK OQIMLARI KO‘RSATKICHLARI TAHLILI
O‘zbekistonda multimodal transport tizimining rivojlanishi so‘nggi yillarda yuk tashish hajmlarining ortishi, transport turlari o‘rtasidagi bog‘liqlikning kuchayishi va logistika xizmatlariga bo‘lgan talabning oshishi bilan bog‘liq. 2020–2024-yillar davomida barcha transport turlari bo‘yicha yuk tashish hajmining 1,366,7 mln tonnadan 1,521,2 mln tonnagacha ko‘tarilishi transport jarayonlarini yanada samarali tashkil etishni talab qilmoqda. Transport turlari bo‘yicha ma’lumotlarning tarqoqligi, jarayonlarning yetarli darajada raqamlashtirilmagani va multimodal bog‘lanishlardagi kechikishlar transport xizmatlari sifatiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda hamda tashish samaradorligining pasayishiga olib kelmoqda. Tadqiqotda Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotlari asosida 2020–2024-yillar uchun O‘zbekistonda avtomobil, temir yo‘l, havo va quvur transportlari bo‘yicha yuk tashish hajmlari tahlil qilindi. Multimodal tashishlarda vaqt–xarajat munosabatlarini baholash uchun nisbiy indeks modelidan foydalanildi. Shuningdek, transport zanjirlari samaradorligiga raqamlashtirishning ta’sirini o‘rganish maqsadida real vaqt monitoringi, axborot almashinuvi tizimlari va avtomatlashtirilgan boshqaruv platformalarining qo‘llanilish darajasi o‘rganildi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, yuk tashish hajmining o‘sishi multimodal tizimda raqamlashtirish darajasini oshirish zaruratini kuchaytirayotgani aniqlandi. Avtomobil transportida yuk tashish hajmi 1,385,5 mln tonnaga yetgani, temir yo‘l orqali 73,9 mln tonna yuk tashilgani multimodal tizimning strukturasini belgilab bermoqda. Vaqt–xarajat modeli raqamlashtirish darajasini oshirish transport xarajatlari indeksining 25–30 foizga kamayishiga, jarayonlarning barqarorlashuviga va yuk oqimlarining uzluksiz boshqarilishiga xizmat qilishini ko‘rsatdi. Shuningdek, real vaqt monitoringi, avtomatlashtirilgan ko‘rik, yagona ma’lumot platformasi kabi raqamli texnologiyalarning qo‘llanilishi transport bosqichlari o‘rtasidagi kechikishlarni sezilarli darajada kamaytirishi aniqlangan. Multimodal transport tizimini rivojlantirishda raqamlashtirishning bosqichma-bosqich joriy etilishi transport xizmatlari samaradorligini oshirishning muhim omillaridan biridir. Yagona axborot platformalari, raqamlashtirilgan jarayon boshqaruvi, texnik va tijoriy operatsiyalarning avtomatlashtirilishi yuk oqimlarining uzluksizligini ta’minlaydi va O‘zbekistonda multimodal logistikaning barqaror rivojlanishiga xizmat qiladi. Olingan natijalar transport tarmoqlarida raqamlashtirish jarayonlarini tizimli ravishda kengaytirish zarurligini tasdiqlaydi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Jumayev Sh. B., Obidov N. G‘., Zohidov M. G‘. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
INTELLEKTUAL NEYRON TARMOQLAR MATEMATIK MODELINI QURISH ALGORITMI
Sun’iy neyron tarmoqlarning keng imkoniyatlari va ulkan salohiyatidan dalolat beruvchi eng muhim xususiyati axborotni barcha qismlar tomonidan parallel ravishda qayta ishlashidir. Ko‘p sonli neyronlararo bog‘lanishlar bu axborotni qayta ishlash jarayonini sezilarli darajada tezlashtirishga imkon beradi. Ushbu maqolada neyron tarmoqlardan foydalanish, neyron tarmoqlarning asosiy xususiyatlaridan o‘qitish tanlashlari bilan ishlash va tarmoqning matematik modelini qurish masalalari qarab chiqilgan. yashirin qatlam neyronlarining vazniga nisbatan gradiyent komponentlarini aniqlash amalga oshirilgan. Neyron tarmoqlarida xatoning teskari tarqalish algoritmiga muvofiq, har bir o‘quv siklida amalga oshiriladigan bosqichlar keltirilgan.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Shukurova O. P. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
REAL VAQT REJIMIDA KUCH TRANSFORMATORLARINING TEXNIK HOLATINI BAHOLASH UCHUN INTELLEKTUAL IoT-ASOSLANGAN PLATFORMА
Maqolada kuch transformatorlarining uzluksiz va ishonchli ishlashini ta’minlashga xizmat qiluvchi usul ko‘rib chiqilgan bo‘lib, bu zamonaviy elektr tarmoqlari uchun muhim talablardan biridir. Energetik tizimlarning tobora murakkablashib borishi real vaqt rejimida monitoring olib borish va prediktiv texnik xizmat ko‘rsatishning innovatsion usullarini joriy etishni taqozo etadi. Ushbu ishda Internet buyumlari (IoT) texnologiyalariga asoslangan, transformatorlarning texnik holatini baholashga mo‘ljallangan intellektual tizim taklif etilgan bo‘lib, u ko‘p kanalli datchiklardan ma’lumotlarni yig‘ish, simsiz uzatish hamda mashinali o‘rganish algoritmlaridan foydalangan holda bulutli analitik qayta ishlashni birlashtiradi. Taklif etilgan model o‘ramlar harorati, transformator moyining sifati va vibratsiya darajasi kabi muhim parametrlarni monitoring qilishni amalga oshiradi. Ma’lumotlar sun’iy neyron tarmoqlar (ANN) va tayanch vektorlar usuli (SVM) yordamida tahlil qilinib, transformatorning texnik holat indeksi dinamik ravishda aniqlanadi. Statistik korrelyatsion tahlil harorat tebranishlari, moyning kislotaliligi va izolyatsiyaning degradatsiya jarayonlari o‘rtasida yaqqol bog‘liqlik mavjudligini ko‘rsatdi. 110/35 kV podstansiyalaridan real vaqt rejimida olingan ma’lumotlar asosida o‘tkazilgan tajribaviy sinovlar modelning bashorat aniqligi 97,5 % ni tashkil etishini tasdiqladi. IoT-ga yo‘naltirilgan analitikani SCADA muhitlariga integratsiya qilish prediktiv texnik xizmat ko‘rsatishga o‘tishni ta’minlaydi, ekspluatatsion xatarlarni kamaytiradi va uskunaning xizmat muddatini uzaytiradi. Olingan natijalar an’anaviy texnik xizmat strategiyalaridan intellektual, o‘z-o‘zini diagnostika qiluvchi energetik tizimlarga o‘tishning amaliy jihatdan mumkinligini tasdiqlaydi.
intellektual elektr tarmoqlari analitikasi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Abdullabekova D. R., Qutbidinov O. M. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
SUV TANQISLIGI SHAROITIDA SUG‘ORISH TIZIMLARINING AQLLI BOSHQARUVI: QASHQADARYO VILOYATI VA QOSH-TEPA KANALI TA’SIRI MISOLIDA
Ushbu maqola Amudaryo havzasida qurilayotgan Qosh-tepa kanalining Qashqadaryo viloyati suv ta’minotiga salbiy ta’sirini yumshatish maqsadida, kollektor-drenaj suvlaridan (KDS) xavfsiz foydalanishning intellektual tizimini ishlab chiqishga bag‘ishlangan. Viloyat sug‘orish suvlarining 73% qismi Amudaryodan nasoslar orqali olinishini hisobga olib, suv tanqisligini qoplash uchun mineralizatsiyasi yuqori bo'lgan drenaj suvlarini chuchuk suv bilan aralashtirib ishlatish taklif etiladi. Jarayonni boshqarish uchun Physics-Informed Neural Networks (PINN) va Internet of Things (IoT) texnologiyalariga asoslangan gibrid model ishlab chiqildi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, impulsli sug‘orish rejimi va tuproqdagi tuz ko‘chish jarayonlarini real vaqtda nazorat qilish orqali suv sarfini 20-25% ga qisqartirish va tuproqning ikkilamchi sho‘rlanishini oldini olish mumkin.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Turgunov A. M., Ibodillayev F. F. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
NASOS STANSIYASINI ISHGA TUSHIRISHDA GIDRAVLIK ZARBA
Ish harakatlanuvchi massalarning past inersiyasiga ega avtomatlashtirilgan stansiyalarda nasoslarni ishga tushirish paytida gidravlik zarbani o‘rganishga va bosim quvurini to‘ldirishda energiya yo‘qotishlarini hisobga olishga bag‘ishlangan. Maqolada nasos stansiyalarini ishga tushirish paytida zarba bosimini o‘rganishga bag‘ishlangan ishlar tahlili keltirilgan. Maqolada nasos stansiyalarini ishga tushirish paytida maksimal zarba bosimining nazariy tadqiqoti keltirilgan bo‘lib, u nasos stansiyalari va ularning asosiy inshootlarining optimal texnik parametrlarini aniq baholash imkonini beradi. Maqolada bosim quvuri uzunligi bo‘ylab energiya yo‘qotilishini hisobga olgan holda nasos stansiyalarini ishga tushirishda maksimal zarba bosimini hisoblash formulasi keltirilgan. Bu bosim tizimining ishonchliligini oshiradi va nasos stansiyalari va ularning inshootlarini loyihalashda resurslarni tejashni ta’minlaydi. Bosim quvurining boshida ochiq klapan o‘rnatilgan nasosni ishga tushirishda maksimal zarba bosimini aniqlash uchun grafikoanalitik usul taklif qilingan. Analitik tadqiqotlar natijalari stansiyalarning asosiy nasoslarini ishga tushirish paytida suv zarbasi bo‘yicha eksperimental ma’lumotlar bilan taqqoslandi. Shu bilan birga, gidravlik zarbaga bog‘liqlik taklif qilinganidan foydalangan holda bosim quvurlarini hisoblash natijalari va eksperimental ma’lumotlar o‘rtasida ishonchli natijaga erishildi.
quvur liniyasining zarba xarakteristikasi
Mualliflik huquqi (c) 2026 Jonqobilov S. U. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
DEFORMATSIYALANADIGAN KANALLARDAGI OQIMNING QO‘SHILISHIDA TUB OSTI OQIZIQLAR GIDRAVLIK HISOB USULINI TAKOMILLASHTIRISH
Ikki kanalning birlashishi natijasida paydo bo‘ladigan uyurmali maydon ta’sirida oqiziqlar intinsev ravishda cho’kib qoladi. Ushbu oqiziqlarni hisobga olgan holda, oqimning gidravlik va geometrik parametrlari aniqlanadi. Analitik yеchim oqimlarning qo‘shilishdagi qo‘shiluvchi 2-kanalning asosiy 3-kanalga kirishda oqim chiziqlarining egilishi va siqilishi ro‘y beradi. Bu holat ko‘ndalang oqimning paydo bo‘lishiga olib keladi. Oqim asosiy 3-kanal chap qirg‘og‘iga urilib, o‘ng qirg‘oq tomon harakatlanishi natijada uyurmali oqim sodir bo‘ladi. Sodir bo‘lgan uyurmali oqim esa tub oqiziqlarning kirish qismining o‘ng qirg‘og‘ida to‘planishiga, qolganlarini esa siqilish paydo bo‘lgan joydagi katta tezlik bilan tashiladi. Siqilish kesimidagi katta tezlik asosiy 3-kanal chap qirg‘og‘ining yuvilishiga olib kelishi mumkin. Uning yechimi esa kanallarning qo’shilish burchagini o’zgartirish orqali o‘rganiladi. Yechim jarayonida kanallardagi tezlik taqsimoti, uyurmali zonasining shakli va o‘lchamlari analitik shaklda aniqlanadi.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Xolmamatov I. K., Almardonov O. M., Jo‘rayeva Sh. H. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
MURAKKAB KONFIGURATSIYALI SUV OMBORLARIDAGI TO‘LQIN PARAMETRLARINI GIDRAVLIK HISOBI
Maqolada yirik miqyosdagi turbulentlikka ega bo‘lgan oqimli suv omborlarida shamol to‘lqinlarining tarqalishi masalasi ko‘rib chiqilgan. Tadqiqotlar jarayonida to‘lqinlar va oqimlar o‘zaro ta’sirlashganda yuzaga keladigan sohil bo‘ylab oqimlarga ta’sir etuvchi asosiy omillar ilmiy jihatdan tahlil qilingan. Olib borilgan tadqiqotlar natijasida murakkab konfiguratsiyaga ega suv omborlarida oqimlar sharoitida shamol to‘lqinlari parametrlarini aniqlash uchun bog‘lanishlar olingan. To‘lqinlarning oqimga qo‘shilishi sharoitida to‘lqin parametrlarini aniqlash uchun oldin olingan hisoblash bog‘lanishlari aniqlashtirilgan. Tog‘ oldi va tog‘li hududlarda barpo etilgan suv omborlari tekislikdagi omborlarga nisbatan sohillarning qayta shakllanish jarayonlari ancha murakkabligi bilan tavsiflanadi. Aralash oqimga ega murakkab konfiguratsiyali suv omborida shamol to‘lqinlarini oldindan bashorat qilish bosqichlari keltirilgan, shuningdek, tog‘ oldi suv omborlarida to‘lqinlarni hisobga olgan holda sohil bo‘ylab oqimlarni hisoblash algoritmi taklif etilgan. Oqimli suv omborlarida, ayniqsa jadallashuv uchastkasining torligi va statsionar oqimning to‘lqinlar rivojiga ta’siri holatida, shamol to‘lqinlarini bashorat qilish usuli taklif etilgan.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Rahimov A. R., Latipov Sh. A., Mamatov N. Z., Usmonov R. N. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0
SULFID TARKIBLI MAHSULOTLARNI KUYDIRISH JARAYONI BOSHQARISH TIZIMINING ASOSIY XUSUSIYATLARI
Tadqiqotda sulfid tarkibli mahsulotlarni kuydirish jarayonini boshqarish tizimi har tomonlama tahlil qilingan. Ishda jarayonning fizik-kimyoviy jihatlari, shu jumladan haroratni me’yorida ushlab turish, kislorod miqdorini boshqarish va gaz oqimining barqarorligini ta’minlash masalalari o‘rganilgan. Kuydirish davomidagi asosiy kimyoviy reaksiyalar hamda issiqlik almashinuvi jarayonlari tahlil qilinib, energiya samaradorligini oshirish omillari aniqlangan. Chiqindi gazlar hajmini kamaytirish maqsadida matematik modellashtirish va boshqaruv parametrlarini optimallashtirish yondashuvlari ishlab chiqilgan. Ushbu tadqiqotda sulfid tarkibli mahsulotlarni kuydirish jarayonini boshqarish tizimi ilmiy manbalar hamda zamonaviy metallurgiya ishlab chiqarish tajribasi asosida tahlil qilindi. Mis, rux va temirning sulfidli rudalari o‘rganilib, ularning kuydirish jarayonidagi fizik-kimyoviy hamda issiqlik xususiyatlari tahlil etildi. Tadqiqotda nazariy tahlil, texnologik modellashtirish va avtomatlashtirilgan boshqaruv tamoyillarini o‘rganish usullari qo‘llanildi. Olingan natijalar jarayonning barqarorligi, energiya samaradorligiga ta’sir etuvchi asosiy omillarni aniqlash imkonini berdi. O‘tkazilgan tadqiqotlar natijasida sulfidli rudalarni kuydirish jarayonini avtomatik boshqarish tizimi yordamida optimallashtirish imkoniyati isbotlandi. Fizik-kimyoviy tahlillar harorat va kislorod konsentratsiyasining reaksiya tezligiga ta’siri aniqladi. Issiqlik almashish tahlili pechdagi issiqlik yo‘qotishlarning 12–15% ni tashkil etishini ko‘rsatdi. PID rostlagich joriy etilgach, harorat tebranishi 81%, SO₂ o‘zgarishi 80% ga kamaydi. Energiya sarfi 15%, xomashyo sarfi esa 8% gacha qisqardi. Jarayon barqarorligi, energiya tejamkorligi va ekologik xavfsizlik sezilarli darajada yaxshilandi. O‘tkazilgan tahlillar shuni ko‘rsatdiki, mavjud kuydirish tizimlarida issiqlik yo‘qotishlar, harorat barqarorligining yetarli emasligi va chiqindi gazlar tarkibini boshqarishdagi noaniqliklar jarayon samaradorligini pasaytiradi. Bunday kamchiliklarni bartaraf etish uchun issiqlik izolyatsiyasini takomillashtirish, energiya balansini optimallashtirish hamda boshqaruv tizimida adaptiv yoki noaniq mantiqli algoritmlarni qo‘llash tavsiya etiladi. SCADA tizimida prediktiv tahlil funksiyalarini joriy etish esa jarayonni oldindan boshqarish va energiya sarfini kamaytirish imkonini beradi. Taklif etilgan yondashuvlar asosida kuydirish jarayoni yanada barqaror, energiya tejamkor va ekologik xavfsiz tizimga aylanishi mumkin.
Mualliflik huquqi (c) 2026 Muxitdinov D. P., Annaqulov Sh. O., Raximov H. A. (Muallif) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0