“TUPROQ – O‘SIMLIK - IQLIM” TIZIMIDA BIOSINTEZNI MATEMATIK MODELLASHTIRISH (Innovatsion texnologiyalar, 2026)
Ma’lumki, AquaCrop, SWAP va HYDRUS kabi mavjud modellar suv balansini prognozlashda yuqori aniqlikka ega bo‘lishiga qaramay, suv-tuz muvozanati bilan harorat cheklovlarining ildiz o‘sishiga ta’siri o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni yetarlicha to‘liq integratsiya qilmaydi. Zamonaviy modellarning aksariyati o‘simlikning yer usti qismining o‘sishini yer osti fiziologik jarayonlaridan ajratilgan holda tasvirlaydi yoki soddalashtirilgan empirik bog‘lanishlardan foydalanadi. Bu esa ularning tez o‘zgarayotgan iqlim ssenariylari sharoitida, shuningdek yuqori darajada qurg‘oqchil va degradatsiyaga uchragan tuproqli hududlarda qo‘llanish imkoniyatini cheklaydi.Differensial tenglamalar tizimiga asoslangan matematik modellashtirish iqlim, tuproq tarkibi va o‘simlik fiziologiyasiga oid ma’lumotlarni integratsiya qilish imkonini beradi va shu orqali agrotexnologik rejalashtirish uchun aniqroq vositalarni yaratadi. Agroinformatikadagi zamonaviy tendensiyalar, jumladan agroekotizimlarning raqamli egizaklarini yaratish, muhit parametrlarining makon-vaqt bo‘yicha o‘zgarishlarini hamda chiziqli bo’lmagan   biofizik jarayonlarni hisobga oladigan modellarni ishlab chiqishni talab etadi.Tuproqning suv-tuz balansi, harorat rejimi va fiziologik jarayonlar o‘rtasidagi murakkab o‘zaro bog‘liqlik stress sharoitida ildiz tizimi dinamikasini bashorat qila oladigan matematik modellarni yaratishni talab etadi. Global isish, qurg‘oqchiliklar va tuproqlarning sho‘rlanishi kabi zamonaviy chaqiriqlar ushbu vazifani yanada dolzarb qilmoqda.Ushbu maqolada ildiz biomassasi R(x,t), tuproq namligi W(x,t) va tuzlar konsentratsiyasi S(x,t) o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirni tasvirlaydigan oddiy va xususiy hosilali differensial tenglamalar tizimi keltirilgan. Modelda harorat omili, evapotranspiratsiya hamda fiziologik cheklovlar inobatga olingan.
Keywords: biosintez; matematik model; suv-tuz muvozanati; fiziologik jarayon; differensial tenglamalar; agroekotizimlar; biofizik jarayon; ildiz biomassa¬si tuproq namligi; tuzlar konsentratsiyasi