GRUNTLI KANALLARNING MUSTAHKAM KESIMLARINI BAHOLASHDA SILJITISH KUCHI USULINI QO‘LLASH (Innovatsion texnologiyalar, 2026)
Maqolada ochiq kanallarning gidravlik mustahkam kesimlarini aniqlash masalasi koʻrib chiqilgan. Kanal tubi va yon tomonining yuvilishga chidamliligini taʼminlash maqsadida siljitish kuchi usulidan foydalanish imkoniyatlari tahlil qilingan. Siljitish kuchi usuli suv oqimining kanal tubi va devorlariga taʼsir qiluvchi kesuvchi kuchlanishni hisoblashga asoslanadi. Maqolada ochiq kanallarning asosiy gidravlik parametrlari, kesim geometriyasi va hisoblash formulalari keltirilgan. Olingan natijalar kanalning optimal geometrik parametrlarini tanlashda muhim ahamiyatga ega. Siljituvchi kuch usuli ochiq kanallarning mustahkam parametrlarini hisoblashning eng samarali usullaridan biridir. Uni qo‘llash oqimning gidravlik xususiyatlarini, o‘zanning geometrik parametrlarini va gruntlarning fizik-mexanik xususiyatlarini hisobga olish imkonini beradi, bu esa kanallar tubi va nishabliklarining yuvilishining oldini olishni ta’minlaydi. Ochiq kanal o‘zanining mustahkamligiga ta’sir etuvchi oqiziqlar harakatining boshlanishi Shilds usuligi asosida, ya’ni kritik siljituvchi kuchlarni aniqlashning gidravlik hisobi keltirildi. Sug‘orish va zovur kanallarini loyihalashda ushbu usuldan foydalanish gidrotexnika inshootlarining ishonchliligini oshirishga, foydalanish xarajatlarini kamaytirishga va uzoq muddatli foydalanish davomida o‘zan jarayonlarining mustahkamligini ta’minlashga imkon beradi.
Keywords: ochiq kanal; gidravlik mustahkamlik; siljitish kuchi; kesuvchi kuchlanish; gidravlik radius; Manning formulasi; yuvilish